---
title: "Hərəkəsiz ərəb mətnini oxumaq: üç cümlə addım-addım | Fasaha"
description: "Ərəbcəni hərəkəsiz oxumağın qaydası: kök, vəzn (wazan), son sait üçün isə qrammatika. Üç real cümlə söz-söz təhlil olunur."
canonical: "https://fasaha.app/az/blog/read-unvowelled-arabic-step-by-step"
language: "az"
direction: "ltr"
---

# Hərəkəsiz ərəb mətnini oxumaq: üç cümlə addım-addım

Ərəbcəni hərəkəsiz oxumağın qaydası: kök, vəzn (wazan), son sait üçün isə qrammatika. Üç real cümlə söz-söz təhlil olunur.

Dərc tarixi: 2026-09-25 · Müəllif: Amaan

## Hərəkəsiz ərəb cümləsini əslində necə oxumaq olar?

Söz-söz, sabit ardıcıllıqla işləyin. Üç hərfli kökü tapın, sözün şəklini vəznlə (wazan) tutuşdurub onun daxili saitlərini bərpa edin, sonra sözün cümlədəki vəzifəsini – fail, tamamlıq və ya ön qoşmadan sonrakı isim olduğunu – müəyyən edin: son saiti bu vəzifə təyin edir. قرأ الطالب الكتاب cümləsində tələbə damma, kitab isə fəthə alır.

Hərəkəsiz ərəb mətnində hər söz üç mərhələdə oxunur: kök, vəzn, sonra qrammatik rol.

Daxili saitləri vəzn verir: فَاعِل vəznindəki طالب yalnız ṭālib ola bilər, مَفْعَلَة vəznindəki مكتبة isə maktaba.

Son saiti cümlə verir: fail üçün damma, tamamlıq üçün fəthə, ön qoşmadan sonra kəsrə.

Bəzi yazılışlar həqiqətən çoxmənalıdır: علم ʿilm, ʿalima və ya ʿallama ola bilər və bunu yalnız qonşu sözlər həll edir.

Son sait qaydaları Qurandan sonra ilk əzbərlənən kitablardan biri olan al-Ājurrūmiyyah əsərindən gəlir.

Bu bacarıq bir günortada yox, aylarla oxu nəticəsində formalaşır.

## Qayda: hər söz üçün üç sual

Hərəkəsiz ərəb mətnini oxumaq boş səhifə qarşısında təxmin etmək deyil. Hər söz ardıcıllıqla üç suala cavab verir: kökünü hansı üç hərf təşkil edir, bu hərflər hansı vəzndə (wazan) yerləşib və söz cümlədə hansı vəzifəni yerinə yetirir. Vəzn sözün daxilindəki saitləri, vəzifə isə sonuncu saiti verir.

Bu, həmin qaydanın praktik tətbiqidir. Saytdakı saitsiz oxu haqqında daha uzun məqalə ərəb yazısının saitləri niyə buraxdığını izah edir; burada isə üç qısa cümləni oxucunun qarşılaşdığı kimi – çılpaq halda götürür və hər saiti bir-bir qərar verərək bərpa edirik.

Gündəlik ərəb mətni həqiqətən belə çap olunur: ərəb yazılarının çoxunda hərəkə olmur, tam hərəkələmə isə dini mətnlər, uşaq kitabları və tədris materialları üçün saxlanılır.

- Kök: bitişən hissələri və vəzn hərflərini (ال, sözün əvvəlindəki م və ya ت, sondakı ة) kənara qoyun və üç kök hərfini tapın.
- Vəzn: qalanı qəliblə tutuşdurun. Yazılan uzun saitlər – ا و ي – sizin dayaq nöqtələrinizdir.
- Rol: feili, onun failini və tamamlığını, sonra isə ön qoşmanı və ya yiyəlik birləşməsini tapın. Son saiti rol təyin edir.

## Birinci cümlə: قرأ الطالب الكتاب في المكتبة

Birinci cümlə səhifədə قرأ الطالب الكتاب في المكتبة şəklində görünür: beş söz və bircə sait də yoxdur. Tam oxunuşda bu, قَرَأَ الطَّالِبُ الْكِتَابَ فِي الْمَكْتَبَةِ, “tələbə kitabxanada kitabı oxudu” cümləsidir. Bu sətirdəki hər sait cümləni əvvəlcədən bilmədən kökdən, vəzndən və söz sırasından bərpa oluna bilər.

Birinci gələn قرأ sözüdür. Onun kökü heç bir əlavəsi olmayan ق·ر·أ kökü olduğu üçün sadə feil vəzni فَعَلَ üzrə qurulur: qaraʾa, “oxudu”. Feillə başlayan cümlə feili cümlədir, deməli, növbəti addımda fail və bəlkə də tamamlıq axtarın. Keçmiş zaman feilinin sonundakı fəthə sabitdir, hal sonluğu deyil. Həmzənin əlif üzərində olması məlum növ oxunuşunu təsdiqləyir; məchul quriʾa formasında həmzə ئ üzərində olardı.

الطالب: artiklsız bu, طالب sözüdür – birinci hərfdən sonra yazılmış ā olan ط·ل·ب kökü. Bu, işi görəni bildirən فَاعِل vəznidir: ṭālib, “tələbə”. O, oxuma işini kimin gördüyünü bildirir, deməli, faildir (fāʿil) və damma alır: aṭ-ṭālibu.

الكتاب: son hərfdən əvvəl yazılmış ā olan ك·ت·ب kökü, فِعَال vəzni: kitāb. Hərəkət kitabın üzərinə düşür, deməli, o, vasitəsiz tamamlıqdır (mafʿūl bih) və fəthə alır: al-kitāba. في ön qoşmadır və növbəti ismi yiyəlik halına salır. المكتبة sözü م + ك·ت·ب + ة tərkibindən ibarətdir, məkan vəzni مَفْعَلَة, “kitablar yeri”, və في ön qoşmasından sonra kəsrə alır: fī l-maktabati.

## Daxili saitləri hansı vəznlər verir

Sözün daxilindəki işin çoxunu vəznlər görür. Ərəb dili isimləri və feilləri üç hərfli kökü sabit qəliblərə tökməklə qurur və hər qəlibin öz saitləri var. Qəlibi yazılmış hərflərdən – uzun ā, sözün əvvəlindəki م və ya sondakı ة kimi – tanıyanda qısa saitlər də onunla birlikdə gəlir.

Cədvəldə ilk növbədə öyrənməyə dəyən vəznlər, hər biri Fasaha lüğətindən bir sözlə verilib; son iki sütun yazılışın göstərdiyini sizin tamamladığınızdan ayırır.

İki xəbərdarlıq. Bəzi skeletlər iki vəznə uyğun gəlir: م + üç hərf adətən مَكْتَب, “ofis” sözündəki kimi məkan ismi مَفْعَل olur, amma مُغْلَق, “bağlı” sözündəki kimi مُفْعَل də ola bilər; bunu cümlə həll edir. مُفَعِّل vəzni isə م hərfindən başqa hər şeyi gizlədir: مُعَلِّم, “müəllim”, səhifədə sadəcə معلم şəklindədir və şəddənin yerini yalnız yaddaşınızdakı vəzn müəyyən edir.

## İkinci cümlə: كتب الكاتب قصة قصيرة

İkinci cümlə, كتب الكاتب قصة قصيرة, birincidə olmayan iki şey əlavə edir: yazılışı üç fərqli sözə uyğun gələn feil və ardınca sifət gələn qeyri-müəyyən isim. Tam oxunuşda bu, كَتَبَ الْكَاتِبُ قِصَّةً قَصِيرَةً, “yazıçı qısa bir hekayə yazdı” cümləsidir və hər problemi ətrafdakı sözlər həll edir.

Tək götürüləndə كتب kataba, “yazdı”; kutiba, “yazıldı”; və ya kutub, “kitablar” ola bilər. O, cümləni açır və ardınca الكاتب gəlir – fail ola bilən, فَاعِل vəznində söz, “yazıçı”; fail isə məlum növdə feil tələb edir: kataba. الكاتب damma alan faildir: al-kātibu. Feil və fail eyni ك·ت·ب kökünü bölüşür – ərəb dilində daim rast gəlinən təkrar.

قصة ق·ص·ص kökündəndir; qoşa hərf şəddə ilə bir dəfə yazılır, vəzni فِعْلَة: qiṣṣa. Tamamlıq kimi fəthə alır, artikli olmadığı üçün isə bu fəthə tənvinə çevrilir: qiṣṣatan. ة hərfindən sonra bu tənvin əlif artırmır, buna görə yazılış heç bir işarə vermir.

قصيرة qadın cinsi əlaməti ة ilə فَعِيل vəznində ق·ص·ر kökündəndir: qaṣīra, “qısa”. Sifət (naʿt) təyin etdiyi isimlə hal, cins və müəyyənlik baxımından uzlaşır, buna görə o da təsirlik halda, qadın cinsində və qeyri-müəyyəndir: qaṣīratan.

## Bir yazılış, üç söz: عِلْم, عَلِمَ və عَلَّمَ

علم hərfləri bu qaydanın standart sınağıdır, çünki bir yazılış ع·ل·م kökündən geniş işlənən üç sözü daşıyır: عِلْم, “elm”; عَلِمَ, “bildi”; və عَلَّمَ, “öyrətdi”. Bu yazılış həm də عَلَم, “bayraq” ola bilər. Sözün daxilindəki heç nə onlar arasında seçim etmir. Bunu yalnız ətrafdakı cümlə edə bilər.

الْعِلْمُ نُورٌ, “elm nurdur” cümləsində artikl feili istisna edir, çünki feillər heç vaxt ال qəbul etmir, “bayraq nurdur” isə az məna verir, deməli, bu, ʿilm ismidir. İsimlə başlayan cümlə ismi cümlədir: al-ʿilmu damma alan mübtədadır (mubtadaʾ), ن·و·ر kökündən olan نور isə xəbərdir (khabar), o da adlıq haldadır və qeyri-müəyyən olduğu üçün tənvin alır: nūrun.

عَلَّمَ الْمُعَلِّمُ الطُّلَّابَ, “müəllim tələbələrə dərs keçdi” cümləsində علم cümləni açır, ardınca isə fail və tamamlıq gəlir, deməli, bu, feildir. Bildi, yoxsa öyrətdi? Fail olan مُعَلِّم II bab (فَعَّلَ) feilinin ismi-failidir və müəllimin tələbələrə öyrətməsi yerinə düşən mənadır: ʿallama, səhifənin heç vaxt göstərmədiyi şəddə ilə. فُعَّال vəznində طالب sözünün cəmi olan الطلاب tamamlıqdır: aṭ-ṭullāba.

عَلِمَ الطَّالِبُ أَنَّ الدَّرْسَ جَدِيدٌ, “tələbə dərsin yeni olduğunu öyrəndi” cümləsində feildən sonra أَنَّ, “ki”, bağlayıcısı ilə başlayan fakt gəlir, faktı bilmək isə ʿalima feili ilə ifadə olunur. أَنَّ həm də ondan sonrakı ismi təsirlik halına salır – ad-darsa, onun xəbəri isə adlıq halda qalır – jadīdun.

## Son sait qaydaları haradan gəlir: al-Ājurrūmiyyah

Yuxarıda istifadə etdiyimiz qaydalar müasir qısa yollar deyil. Onlar Mərakeş alimi Ibn Ājurrūm tərəfindən yazılmış qısa qrammatika kitabı olan al-Ājurrūmiyyah əsərində şərh edilib; bu kitab klassik ərəb dili təhsilinin başlanğıc mərhələsinin təməlini təşkil edib, Qurandan sonra ilk əzbərlənən kitablardan biri olub və əzbərlənə bilsin deyə yığcam yazılıb.

Al-Ājurrūmiyyah irabı sözlərin sonunda onlara təsir edən idarəedici sözlərin yaratdığı dəyişiklik kimi tərif edir və dörd vəziyyət göstərir: rafʿ, naṣb, khafḍ və jazm. O, faili feili özündən əvvəl gələn adlıq haldakı isim, tamamlığı (mafʿūl bih) isə hərəkətin üzərinə düşdüyü təsirlik haldakı isim kimi müəyyən edir: الطالب və الكتاب sözləri üçün istifadə etdiyiniz qayda məhz budur.

Kitab qaydaları verir; onları tətbiq etməkdə sürət isə real mətn oxumaqdan gəlir.

## Bu nə qədər vaxt aparır və necə məşq etməli

Hərəkəsiz ərəb mətnini rahat oxumaq bacarığı aylarla müntəzəm oxu nəticəsində formalaşır; bu, fənd deyil. Qayda əvvəlcə yavaş işləyir və yalnız köklər, vəznlər və tez-tez rast gəlinən cümlə quruluşları şüurlu səy tələb etməməyə başladıqca sürətlənir. Bu mərhələdən keçən dürüst qısa yol yoxdur, vəd edilən günlərin sayı isə sadəcə təxmindir.

Qaydanın ardıcıllığı ilə məşq edin: hərəkəli cümlə götürün, hərəkələri örtün, onları söz-söz bərpa edin, sonra yoxlayın. Səhv edəndə hansı addımın uğursuz olduğunu adlandırın: kök, vəzn, yoxsa rol. Vəzn səhvləri adətən birinci azalır, çünki vəznlər təkrarlanır; rol səhvləri daha uzun qalır, çünki onlar bütün cümləni görməyi tələb edir.

Söz ehtiyatı hər şeyi sürətləndirir, çünki tanış söz öz saitləri ilə birlikdə gəlir. Fasaha tətbiqində hekayə, podkast, video və ya məqalədəki hər söz mənasını, kökünü, vəznini və söz ailəsini açır və bu, istənilən tanış olmayan söz üçün ilk iki addımı əhatə edir.

## Nümunə cümlələrdəki sözlər, hərəkələri və izahı ilə

Hər bənd yuxarıdakı cümlələrdən bir sözdür: onun rolu və ya vəzni, kökü və saitlərin niyə məhz orada olduğu.

1. Keçmiş zaman feili · فَعَلَ: قَرَأَ — oxudu
2. Fail (fāʿil) · فَاعِل: الطَّالِبُ — tələbə
3. Tamamlıq (mafʿūl bih) · فِعَال: الْكِتَابَ — kitab
4. Ön qoşmadan sonra · مَفْعَلَة: الْمَكْتَبَةِ — kitabxana
5. Qeyri-müəyyən tamamlıq · فِعْلَة: قِصَّةً — hekayə
6. Sifət (naʿt) · فَعِيل: قَصِيرَةً — qısa
7. Mübtəda (mubtadaʾ) · فِعْل: الْعِلْمُ — elm
8. Orta hərfi qoşalaşmış feil · فَعَّلَ: عَلَّمَ — öyrətdi
9. Fail (fāʿil) · مُفَعِّل: الْمُعَلِّمُ — müəllim

Sözün daxilindəki saitləri verən yeddi vəzn

| Vəzn | Adətən nəyi bildirir | Nümunə | Çılpaq yazılış göstərir | Siz tamamlayırsınız |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| فَاعِل | işi görəni | طَالِب ṭālib, tələbə | birinci hərfdən sonra ا | ikinci hərfdə i |
| مَفْعُول | üzərində iş görüləni | مَكْتُوب maktūb, yazılmış | əvvəldə م, son hərfdən əvvəl و | م üzərində a, ondan sonra sait yoxdur |
| مَفْعَل | məkanı | مَكْتَب maktab, ofis | yalnız م | a, saitsiz, a |
| فِعَال | ismi, çox vaxt əşyanı | كِتَاب kitāb, kitab | son hərfdən əvvəl ا | birinci hərfdə i |
| فَعِيل | keyfiyyəti | جَدِيد jadīd, yeni | son hərfdən əvvəl ي | birinci hərfdə a |
| تَفْعِيل | II bab (فَعَّلَ) feilinin bildirdiyi hərəkəti | تَعْلِيم taʿlīm, təlim | əvvəldə ت, son hərfdən əvvəl ي | ت üzərində a, ondan sonra sait yoxdur |
| مُفَعِّل | II bab (فَعَّلَ) feilinin icraçısını | مُعَلِّم muʿallim, müəllim | yalnız م | u, a, qoşalaşmış orta hərf, i |

### Saitsiz oxumağa başlamazdan əvvəl ərəb qrammatikasını bilmək lazımdırmı?

Onun kiçik bir hissəsini, özü də erkən: üç hal sonluğunu və onları yaradan mövqeləri – fail, tamamlıq, ön qoşmalar və yiyəlik birləşmələri. Bu, sadə nəsrdəki son saitlərin çoxunu əhatə edir. Qalanı oxunuzla birlikdə inkişaf edə bilər; al-Ājurrūmiyyah məhz özəyi kiçik olduğu üçün qısadır.

### Sözün kökünü tapa bilməsəm, nə etməliyəm?

ال artiklini, sözün əvvəlindəki م və ya ت hərfini, sondakı ة hərfini və uzun saitləri kənara qoyun; qalan adətən üç samitdir. Tərkibində و, ي və ya ق·ص·ص kökündəki kimi təkrarlanan hərf olan köklər bir hərfi gizlədir; bunları Fasaha tətbiqindəki söz kartı kimi kökü göstərən lüğət həll edir.

### Hərəkəli mətndən öyrənmək hiylədirmi?

Xeyr. Vəznlər qulağınıza məhz hərəkəli mətn vasitəsilə yerləşir; risk orada qalmaqdır. Hərəkələri örtün, proqnozlaşdırın, sonra yoxlayın. Yoxlama hərəkəli mətni dayaqdan müəllimə çevirir.

### Bu, təcvid öyrənməklə eynidirmi?

Xeyr. Təcvid Quranın necə tələffüz olunduğunu müəyyən edir, Quran isə tam hərəkəli çap olunur. Bu qayda adi hərəkəsiz nəsr üçündür. Fasaha müasir ərəb ədəbi dilini və klassik mətnləri öyrədir; təcvid öyrətmir və təfsir təqdim etmir.

## Mənbələr

- [Vikipediya — Al-Ajurrumiyya](https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Ajurrumiyya)
- [Matn al-Ājurrūmiyyah, ərəbcə mətn (iʿrāb, fāʿil, mafʿūl bih, mubtadaʾ, khabar, naʿt anlayışlarının tərifləri)](https://sites.google.com/site/mutonshraayah/home/alajrwmyte/mtn-alajrwmyte)
- [Vikipediya — ərəb hərəkələri (ḥarakāt harada yazılır, harada yazılmır)](https://en.wikipedia.org/wiki/Arabic\_diacritics)
- [Vikipediya — ərəb dilində isimlər və sifətlər (hallar, məkan və alət isimləri, fasilə yazılışı)](https://en.wikipedia.org/wiki/Arabic\_nouns\_and\_adjectives)
- [Vikipediya — ərəb feilləri (II bab, ismi-fail və məsdər vəznləri)](https://en.wikipedia.org/wiki/Arabic\_verbs)
- [Vikilüğət — علم (ʿalima, ʿallama, ʿilm, ʿalam)](https://en.wiktionary.org/wiki/%D8%B9%D9%84%D9%85)

## Fasaha haqqında

Fasaha oxunu mərkəzə qoyan ərəb dili tətbiqidir. Hekayədə, podkastda, videoda və ya məqalədə hər söz toxunuşla mənasını, kökünü, vəznini və söz ailəsini açır, fasiləli təkrar üçün yadda saxlanıla bilər.

- iPhone, iPad, Mac və Android üçün mövcuddur.
- İnterfeys dilləri: ingilis, ərəb, türk, rus, özbək, ispan, fransız, alman, indoneziya, malay, urdu, italyan, portuqal, benqal və qazax dilləri.
- Başlamaq pulsuzdur; Premium tam kitabxananı açır, ödənişi isə tətbiq mağazaları həyata keçirir.

## [Bütün məqalələr](https://fasaha.app/az/blog)

- [Ərəb yazısı samitləri yazır, qalanını isə sizə etibar edir](https://fasaha.app/az/blog/read-arabic-without-vowels): İyirmi səkkiz hərfi öyrəndiniz, əsl ərəbcə səhifəni açdınız və onu oxuya bilmədiniz. Bu, sizə öyrədilən əlifbadakı boşluq deyil. Səbəb odur ki, adi ərəb yazısında saitlərin demək olar ki, heç biri yazılmır, səlis oxucuların bunun əvəzində nəyə arxalandığını isə heç kim sizə deməyib.
- [Ərəbcə hər sözə lüğətdə baxmaq lazımdırmı? Tədqiqatların cavabı](https://fasaha.app/az/blog/look-up-or-guess-arabic-words): Adətən kontekstdən təxmin edib oxumağa davam etməyi məsləhət görürlər. Bir tədqiqatda təxminlər yalnız dörddə bir hallarda tam düz çıxıb. Bu rəqəmlərin ərəb dili üçün mənası və hansı sözlərə lüğətdə baxacağınızı müəyyən edən iki mərhələli oxu qaydası.