---
title: "Араб тіліндегі шәмсия, қамария әріптері және жалғама әлиф | Фасаха"
description: "Араб сөздері қай жерде жалғасады: жалғама әлиф (һамзатул-уасл), шәмсия және қамария әріптері, ت болатын ة. Мысалдар және бір тұзақ."
canonical: "https://fasaha.app/kk/blog/arabic-sun-moon-letters-joining-alif"
language: "kk"
direction: "ltr"
---

# Араб тіліндегі шәмсия, қамария әріптері және жалғама әлиф

Араб сөздері қай жерде жалғасады: жалғама әлиф (һамзатул-уасл), шәмсия және қамария әріптері, ت болатын ة. Мысалдар және бір тұзақ.

Жарияланған күні: 2026-10-11 · Авторы: Amaan

## Шәмсия және қамария әріптері деген не, жалғама әлиф деген не?

Жалғама әлифте (һамзатул-уасл) һамза болмайды, ол сөйлеуді осы сөзден бастағанда ғана айтылады. Алдында басқа сөз тұрса, ол айтылмайды да, екі сөз бір-біріне жалғасады. Шәмсия әрпінің алдында ال белгісіндегі ل айтылмайды, ал келесі әріп екі рет айтылады: الشَّمْس, «аш-шамс». Қамария әрпінің алдында ل айтылады: القَمَر, «ал-қамар».

Жалғама әлифте һамза болмайды, ол сөйлеуді бастағанда ғана айтылады. Сөйлем басындағы اِسْمِي, «менің атым», «исми» деп оқылады. هٰذَا ابْنِي, «Бұл – менің ұлым», сөйлемінде ابْنِي сөзінің әлифі айтылмайды: «һаза-бни».

Шәмсия әрпінің алдында ال белгісіндегі ل айтылмайды, ал әріп екі рет айтылады, жазуда оның үстіне шәдда қойылады: الشَّمْس, «аш-шамс». Қамария әрпінің алдында ل айтылады: القَمَر, «ал-қамар».

Қосымша алдында ة әрпі ت болады: غُرْفَةٌ – «бір бөлме», бірақ غُرْفَتِي – «менің бөлмем».

Жалғама әлифке ешқашан һамза жазбаңыз. اسْم, «ат», және ابْن, «ұл», жай әлифпен жазылады, оларды إِسْم не إِبْن деп жазбайды.

## Жазылуы бір басқа, айтылуы бір басқа

Араб тілінде сөздер бөлек-бөлек жазылады, ал сөйлегенде әр сөз келесі сөзге жалғасып айтылады. Үш жерде бұл айтылатын дыбысты өзгертеді, ал осы сабақ сол үш жерді үйретеді.

Біріншісі – жалғама әлиф: ол сөйлеуді бастағанда ғана айтылады. Екіншісі – ال белгісіндегі ل: кейбір әріптің алдында ол айтылмайды. Үшіншісі – ة әрпі: қосымша алдында ол ت болады. Грамматикада мұны الوَصْل, «уасл», дейді: сөйлегенде сөздердің бір-біріне жалғасуы.

Бұл – Фасахадағы Нахв курсының 1.2-аялдамасы. Ол сөздің үш түрін үйрететін 1.1-аялдамадан кейін келеді.

## Жалғама әлиф (һамзатул-уасл)

Кейбір араб сөзі һамзасыз әлифпен басталады. Бұл – жалғама әлиф, грамматика кітаптарында оны һамзатул-уасл деп атайды. Ол сөйлеуді осы сөзден бастағанда ғана айтылады. Алдында басқа сөз тұрса, әлиф айтылмайды да, екі сөз бір-біріне жалғасады.

Сөйлемнің басында әлиф «и» деп айтылады. اِسْمِي أَحْمَدُ, «Менің атым – Ахмет», сөйлеміндегі бірінші сөз «исми» деп оқылады. Сөйлемнің ортасында әлиф айтылмайды. هٰذَا ابْنِي, «Бұл – менің ұлым», сөйлемінде هٰذَا сөзінің соңғы дауысты келесі сөздің «б» дыбысына тікелей жалғанады: «һаза-бни».

Бір сөйлемде екеуі де бар. اِسْمُ ابْنِي أَحْمَدُ, «Ұлымның аты – Ахмет», сөйлеміндегі үш сөздің үшеуі де әлифпен басталады. Сөйлемді اِسْمُ сөзі бастайды, сондықтан оның әлифі айтылады: «исму». ابْنِي сөзінің алдында сөз бар, сондықтан оның әлифі айтылмайды: «исму-бни». Ал أَحْمَدُ һамзасы бар әлифпен басталады, сондықтан оның әлифі есім сөйлемнің қай жерінде тұрса да айтылады.

ال белгісінің әлифі де – жалғама әлиф. أَيْنَ المَطْبَخ؟, «Асүй қайда?», сұрағында «айна л-матбах» естіледі: أَيْنَ сөзінен кейін әлиф айтылмайды, ал ل айтылады.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ, «Мейірімді әрі рақымды Алланың атымен», тіркесі тағы бір қадам ары барады. بِسْمِ – بِ, «-мен», және اسْم, «ат», сөздерінің қосындысы, ал осы тіркесте اسْم сөзінің жалғама әлифі тіпті жазылмайды. Алланың есімі де, اللّٰهِ, жалғама әлифпен басталады, сондықтан басқа сөзден кейін «бисми-ллаһ» естіледі.

## Тұзақ: жалғама әлифке һамза жазылмайды

Жалғама әлифке һамза жазбаңыз. اسْم, «ат», және ابْن, «ұл», жай әлифпен жазылады, оларды ешқашан إِسْم не إِبْن деп жазбайды.

Жаттығулар мұны тікелей тексереді. «Менің атым – Әмина» сөйлемін құрастыру үшін اِسْمِي және إِسْمِي тақтайшаларының бірін таңдайсыз. Тек жай әлифтісі дұрыс: اِسْمِي أَمِينَةُ. «Сенің атың кім?» деген сұрақтың жауабы – مَا اسْمُكَ؟, бұл да жай әлифпен.

## Шәмсия және қамария әріптері

Екінші жер – «белгілі» мағынасын беретін ال белгісіндегі ل. Шәмсия әріптері деп аталатын кейбір әріптің алдында ل айтылмайды, ал одан кейінгі әріп екі рет айтылады. Қалған әріптердің, яғни қамария әріптерінің, алдында ل айтылады.

Екі топ екі сөзден аталған. الشَّمْس, «күн», сөзінде ل айтылмайды: «аш-шамс» дейсіз. القَمَر, «ай», сөзінде ол айтылады, «ал-қамар», кез келген қамария әрпінің алдындағыдай.

Себебі әріптердің айтылуында. Шәмсия әріптері ل сияқты тілдің ұшымен айтылады, сондықтан ل айтылмай, әріп қосарланады.

Қазақ тілінде артикль жоқ, бірақ бұл дыбысты жиі естисіз. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ тіркесінде الرَّحْمٰنِ мен الرَّحِيمِ сөздері «ар-рахман», «ар-рахим» деп айтылады, «ал-рахман» деп емес: ر – шәмсия әрпі.

## Айырмашылықты сөйлемде қалай естиміз

Сабақтағы الشَّمْسُ وَالقَمَرُ فِي السَّمَاءِ, «Күн мен ай аспанда», сөйлемінде екі топтың әрпі де бар. الشَّمْسُ сөзіндегі ش – шәмсия әрпі, сондықтан «аш-шамс» естіледі. وَالقَمَرُ сөзіндегі ق – қамария әрпі, сондықтан ل айтылады: «уал-қамар», «және ай». Алдында وَ, «және», тұрғандықтан, тек әлиф айтылмайды. السَّمَاءِ сөзіндегі س – шәмсия әрпі, сондықтан «ас-сама», «аспан», естіледі.

فِي, «ішінде», тағы бір жалғасуды көрсетеді. ال белгісінің алдында оның ұзын «и» дыбысы қысқа айтылады, сондықтан فِي السَّمَاءِ тіркесі «фис-сама» болып естіледі. الطَّعَامُ فِي المَطْبَخِ, «Тамақ асүйде», сөйлемінде فِي المَطْبَخِ тіркесі «фил-матбах» болып естіледі. Мұнда ل айтылады, өйткені م – қамария әрпі, ал الطَّعَامُ сөзінде шәмсия әрпі ط тұр: «ат-тағам», «тамақ».

Харакаты қойылған мәтінде қай топтың әрпі екенін көзбен көруге болады. ال белгісінен кейінгі шәмсия әрпінің үстінде шәдда тұрады, өйткені ол екі рет айтылады, ал қамария әрпінде шәдда болмайды.

Құрастыру жаттығуында «шай мен кофе» тіркесін құру керек: الشَّايُ وَالقَهْوَةُ. Қате тақтайшалар ережені көрсетіп тұр. الْشَايُ тақтайшасы «ал-шай» деп оқылар еді, бірақ ش – шәмсия әрпі, сондықтан дұрыс сөзде шәдда бар: «аш-шай». وَالقَّهْوَةُ тақтайшасында ق әрпінің үстінде шәдда тұр, бірақ ق – қамария әрпі, ол қосарланбайды: «уал-қахуа».

## Қосымша алдында ة әрпі ت болады

Үшінші жер – көп есімнің соңында тұратын ة әрпі, оны «тә марбута» деп те атайды. Бұл – тоқтағанда айтылмайтын, ал қосымша алдында айтылатын «т». سَيَّارَةٌ, «бір көлік», сөзінде тоқтасаңыз, ол «-а» дыбысымен бітеді. Қазақ тілі бұл әріпті екі түрлі алған: «мақала» сөзінде тоқтағандағы «-а», «сағат» сөзінде жалғап оқығандағы «-ат».

Сөзге қосымша жалғанғанда ة әрпі ت болып жазылады. غُرْفَةٌ – «бір бөлме», غُرْفَتِي – «менің бөлмем». سَيَّارَةٌ – «бір көлік», سَيَّارَتِي – «менің көлігім». «Менің» деген ي қосымшасы ت әрпінен кейін жалғанады.

Егер حَقِيبَة – «сөмке» болса, «менің сөмкем» – حَقِيبَتِي. ة әрпі тек сөздің ең соңғы әрпі бола алады, сондықтан حَقِيبَةِي – қате. Қосымша алдында ол жоғалып кетпейді, сондықтан حَقِيبِي нұсқасы да қате. Ол ه әрпіне ұқсайды, бірақ дыбысы – «т», сондықтан حَقِيبَهِي нұсқасы да қате.

Соңғы жаттығу мұны сөйлемге қояды: مَدِينَتِي عَمَّانُ, «Менің қалам – Амман». مَدِينَتِي, «менің қалам», сөзінде ة әрпі ت болған.

## Бұл сабақ Фасахада қалай өтеді

Фасаханың Грамматика бөлімі iOS пен Android жүйесіндегі «Шолу» бетінде орналасқан және Нахвтан басталады: A1-ден B2-ге дейінгі төрт деңгейге бөлінген, аялдама деп аталатын 58 қысқа сабақ. «Сөздер жалғасатын жер» – A1 деңгейіндегі, «Сөйлемнің қаңқасы» бөліміндегі 1.2-аялдама, ол да 1.1-аялдама сияқты тегін.

Әр аялдама үш қадаммен өтеді. «Қараңыз» қадамы ережені нақты сөйлемдерде көрсетеді: сөйлем басындағы жалғама әлифті, сөйлем ортасындағы жалғама әлифті және қамария әрпінің қасындағы шәмсия әрпін. Боялған әріптер – сөздер жалғасатын жерлер.

«Байқап көріңіз» қадамында сергіту мен дәлел бар. Әлифі айтылмайтын сөзді не ال белгісіндегі ل естілетін сөзді түртесіз. Сөзді тыңдап, мағынасын таңдайсыз, ал тақтайшалардан қысқа сөйлемдер құрастырасыз. «Сақтаңыз» қадамы – өз сөзіңізге арналған: өзіңіз жазған ереже «Кітабыңызда» сақталып, «Қайталау» бөлімінде қайта алдыңызға келеді.

## Сөздер жалғасатын жер, сөз-сөзімен

Сабақтағы сөздер: әрқайсысы қалай айтылады және неге құлақ түру керек.

1. Шәмсия әрпі: الشَّمْسُ — күн
2. Қамария әрпі: القَمَرُ — ай
3. Шәмсия әрпі: السَّلَامُ — сәлем
4. Қамария әрпі: البَابُ — есік
5. Жалғама әлиф айтылады: اِسْمِي — менің атым
6. Жалғама әлиф айтылмайды: هٰذَا ابْنِي — бұл – менің ұлым
7. Соңындағы ة: غُرْفَةٌ — бір бөлме
8. ة әрпі ت болады: غُرْفَتِي — менің бөлмем
9. Соңындағы ة: سَيَّارَةٌ — бір көлік
10. ة әрпі ت болады: سَيَّارَتِي — менің көлігім

### Һамзатул-уасл деген не?

Бұл – жалғама әлиф: сөздің басындағы һамзасыз әлиф, мысалы, اسْم, «ат», сөзінің бірінші әрпі. Ол сөйлеуді осы сөзден бастағанда ғана айтылады. Алдында басқа сөз тұрса, айтылмайды: اِسْمُ ابْنِي, «ұлымның аты», «исму-бни» деп оқылады.

### Шәмсия және қамария әріптері деген не?

Бұл – араб әріптерінің екі тобы, олар الشَّمْس, «күн», және القَمَر, «ай», сөздерінен аталған. Шәмсия әрпінің алдында ال белгісіндегі ل айтылмайды, ал әріп екі рет айтылады. Қамария әрпінің алдында ل айтылады.

### Неге ة әрпі ت болады?

ة – тоқтағанда айтылмайтын, ал қосымша алдында айтылатын «т». Ол тек сөздің ең соңғы әрпі бола алады, сондықтан «менің» деген ي сияқты қосымша жалғанғанда, ت болып жазылады: سَيَّارَةٌ, «бір көлік», سَيَّارَتِي, «менің көлігім», болады.

### إِسْم сөзін һамзамен жазуға бола ма?

Жоқ. اسْم, «ат», жалғама әлифпен басталады, ал жалғама әлифке һамза ешқашан жазылмайды. ابْن, «ұл», сөзі де солай: ешқашан إِبْن емес.

### Фасахадағы Грамматика бөлімі деген не, бұл сабақ тегін бе?

Грамматика – Фасаха қолданбасындағы «Шолу» бетінің бір бөлімі, iOS пен Android жүйесінде бар. Ол Нахвтан басталады: A1-ден B2-ге дейінгі, аялдама деп аталатын 58 қысқа сабақ, әрқайсысы қолданбаңыздың тілінде жазылған. Бұл сабақ – 1.2-аялдама. 1.1 және 1.2-аялдамалар тегін, қалғандары Премиумға кіреді.

## Дереккөздер

- [Ағылшынша Уикипедия, Sun and moon letters мақаласы: әріптердің екі тобы және артикльдегі «л» дыбысының ассимиляциясы](https://en.wikipedia.org/wiki/Sun\_and\_moon\_letters)
- [Ағылшынша Уикипедия, Wasla мақаласы: жалғама һамза, һамзатул-уасл](https://en.wikipedia.org/wiki/Wasla)
- [Ағылшынша Уикипедия, Arabic grammar мақаласы: һамзатул-уасл, шәдда және тә марбута](https://en.wikipedia.org/wiki/Arabic\_grammar)

## Фасаха туралы

Фасаха – оқуды басты орынға қоятын араб тілі қолданбасы. Әңгімедегі, подкасттағы, бейнедегі не мақаладағы әр сөз оның мағынасын, түбірін, үлгісін және түбірлес сөздерін ашады, әрі оны аралықпен қайталау үшін сақтауға болады.

- iPhone, iPad, Mac және Android құрылғыларында қолжетімді.
- Интерфейс тілдері: ағылшын, араб, түрік, орыс, өзбек, испан, француз, неміс, индонезия, малай, урду, итальян, португал, бенгал, қазақ, жеңілдетілген қытай және әзербайжан тілдері.
- Бастау тегін; Премиум толық кітапхананы ашады, ал төлемді дүкендер жүргізеді.
- «Шолудағы» Грамматика бөлімі: Нахв, A1-ден B2-ге дейінгі 58 қысқа сабақ, әрқайсысы қолданбаңыздың тілінде жазылған. 1.1 және 1.2-аялдамалар тегін.

[App Store-дан жүктеп алу](https://apps.apple.com/app/id6754500701?l=kk&pt=128247368&ct=site\_blog\_kk&mt=8) · [Google Play-ден алу](https://play.google.com/store/apps/details?id=app.fasaha.learn&hl=kk&referrer=utm\_source%3Dfasaha\_web%26utm\_medium%3Dwebsite%26utm\_campaign%3Dsite\_blog%26utm\_content%3Dkk)

## Тағы оқыңыз

- [Араб әліпбиі: 28 әріп, әрқайсысының төрт пішіні және алғашқы сөздеріңіз](https://fasaha.app/kk/blog/arabic-alphabet-28-letters-four-forms): 28 әріптің төрт позициядағы кестесі, оларды көрінгеннен оңайырақ ететін нүкте топтары және Фасахадағы «Оқу кілті» курсы үйрететін ретпен берілген алғашқы тоғыз сөз.
- [Араб жазуы дауыссыздарды жазады да, қалғанын сізге сеніп тапсырады](https://fasaha.app/kk/blog/read-arabic-without-vowels): Жиырма сегіз әріпті үйреніп, нақты бір бетті ашасыз да, оны оқи алмайсыз. Бұл үйренген әліпбиіңіздегі кемшілік емес. Мәселе мынада: күнделікті араб жазуы дауыстыларының дерлік ешқайсысын жазбайды, ал еркін оқитындар олардың орнына неге сүйенетінін сізге ешкім айтпаған.
- [Сөздің үш түрі: араб тілінде есімді, етістікті және көмекші сөзді қалай ажыратамыз](https://fasaha.app/kk/blog/arabic-noun-verb-particle-ism-fil-harf): Араб тіліндегі әр сөз – есім, етістік не көмекші сөз. Есім ال белгісін ала алады, осы-келер шақ етістігі төрт әріптің бірімен басталады, ал көмекші сөз басқа сөздерді байланыстырады және ال белгісін ешқашан алмайды.

[Барлық мақалалар](https://fasaha.app/kk/blog)