---
title: "Иғраб деген не? Араб грамматикасы: наху мен сарф | Фасаха"
description: "Иғраб – араб сөйлеміндегі әр сөздің қызметін көрсететін жалғаулар жүйесі. Наху, сарф, төрт күй және сөзбе-сөз талданған бір сөйлем."
canonical: "https://fasaha.app/kk/blog/what-is-irab-arabic-grammar-nahw-sarf"
language: "kk"
direction: "ltr"
---

# Иғраб деген не? Араб грамматикасы: наху мен сарф

Иғраб – араб сөйлеміндегі әр сөздің қызметін көрсететін жалғаулар жүйесі. Наху, сарф, төрт күй және сөзбе-сөз талданған бір сөйлем.

Жарияланған күні: 2026-10-10 · Авторы: Amaan

## Араб грамматикасында иғраб деген не?

Иғраб – араб сөзінің соңында болатын, оның сөйлемдегі қызметін көрсететін өзгеріс. Есімдер үш септікке түседі: іс-әрекетті орындаушы үшін -u, іс-әрекет бағытталған нәрсе үшін -a, предлогтан кейін не иесін білдіргенде -i. Осы-келер шақтағы етістіктердің үш райы бар. Жалғаулар қысқа дауыстылар болғандықтан, харакатсыз мәтінде олар басылмайды, оларды оқырман өзі қояды.

Сарф, яғни морфология, – сөздің түбір мен үлгіден қалай құралатыны. Наху, яғни синтаксис, – сөздің сөйлемде не істейтіні. Иғраб нахуға жатады.

Ғасырлар бойы жатталып келген қысқа оқулық «Әл-Әжуррумия» иғрабты сөздің соңында оны басқаратын сөздердің әсерінен болатын өзгеріс деп анықтайды және оның төрт күйін атайды: рафғ, насб, хафд (жарр деп те аталады) және жазм.

Есімдер рафғ, насб және жарр күйлеріне түседі. Осы-келер шақтағы етістіктер рафғ, насб және жазм күйлеріне түседі. Әдеттегі белгілері – дамма -u, фатха -a, кәсра -i және дауыстысыз сукун.

Жалғаулар сирек басылады: әдеттегі араб жазуында септік көрсетілмейді, тек табыс септігіндегі белгісіз есімге жазылатын әлиф қана көрінеді. Олар Құранда және балалар мен үйренушілерге арналған кітаптарда белгіленеді.

قَرَأَ الطَّالِبُ كِتَابًا جَدِيدًا فِي الْمَكْتَبَةِ, «студент кітапханада жаңа кітап оқыды» деген сөйлемнің алты сөзі есімнің үш септігін де көрсетеді.

Құран үшін Quranic Arabic Corpus әр сөздің грамматикасын тегін береді. Кез келген басқа мәтінде әр сөздің қызметін автоматты түрде белгілеу әлі де зерттеу бағдарламаларының ісі, сондықтан ұстазбен бірге оқулық оқу әлі де негізгі жол.

## Наху мен сарф: екі ғылым, бір сөйлем

Дәстүрлі араб грамматикасы жұмысты екіге бөледі. Сарф, яғни морфология, сөзді жеке зерттейді: оның түбірін, үлгісін, етістіктің жақ пен шаққа қарай қалай өзгеретінін, есімнің көпше түрге қалай айналатынын. Наху, яғни синтаксис, сөзді басқа сөздердің ортасында зерттейді: оның сөйлемде не істейтінін және мұның оған қандай жалғау беретінін.

Оқырманға екеуі де керек. Сарф «бұл қай сөз?» деген сұраққа жауап береді: كَاتِب сөзі үлгісінің арқасында «жазатын адам» дегенді білдіреді. Наху «кім кімге не істеді?» деген сұраққа жауап береді: бір есім бір жалғаумен іс-әрекетті орындаушы, басқа жалғаумен іс-әрекет бағытталған нәрсе болады.

Иғраб – нахудың осы жалғауларға қатысты бөлігі. Бұл сөз «анық ету» дегенді білдіреді, оның міндеті де – осы.

## Иғраб дегеніміз нақты не?

Мароккалық ғалым Ибн Әжуррумның ортағасырлық қысқа оқулығы «Әл-Әжуррумия» бұл тақырыпты шәкірттер содан бері жаттап келе жатқан анықтамамен ашады: иғраб – сөздердің соңында оларға әсер ететін басқарушы сөздердің салдарынан болатын өзгеріс. Оқулық оның төрт күйін атайды.

Рафғ – іс-әрекетті орындаушының не тақырыптың күйі, ол даммамен, -u, белгіленеді. Насб іс-әрекет бағытталған нәрсені және тағы бірнеше қызметті фатхамен, -a, белгілейді. Оқулық хафд деп атайтын жарр предлогтан кейін келеді не ілік тіркесте иесін кәсрамен, -i, белгілейді; ол тек есімдерге тән. Жазм тек етістіктерге тән және сукунмен, яғни мүлде дауыстысыз белгіленеді.

Бұлар – әдеттегі белгілер. Қосарлы түр, бүтін көпше, есімдердің шағын тобы және кейбір етістіктер осы төрт күйді қысқа дауыстылармен емес, әріптермен көрсетеді, ал кез келген грамматиканың ортаңғы тарауларының көбі соны үйретеді.

## Басылмайтын жалғауларды неге үйрену керек?

Өйткені олар басылса да, басылмаса да бар. Әдеттегі араб жазуы септікті көрсетпейді. Оны білдіретін қысқа дауыстылар газеттерде, романдарда және сайттарда жазылмайды, ал Құранда және балалар мен үйренушілерге арналған кітаптарда жазылады. Харакатсыз мәтінді оқитын адам сөздердің қызметін сөз тәртібінен, қиысудан және мағынадан қалпына келтіреді. Иғрабты білетін оқырман оларды тезірек қалпына келтіріп, тексере алады.

Жалғаулар басылатын әріптерді де түсіндіреді. كِتَابًا сөзінің соңындағы әлиф – көзге көрінетін табыс септігінің жалғауы. «Мұсылмандар» сөзінің іс-әрекетті орындаушы және толықтауыш ретіндегі түрлері – مُسْلِمُونَ мен مُسْلِمِينَ – арасындағы айырмашылық – әріптермен жазылған иғраб.

Олар сөз тәртібі шешпей қалдыратын оқылымдарды да айқындайды. Грамматистердің дәстүрлі мысалы ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا, «Зәйд Амрды ұрды», сөйлемінде екінші есімдегі әлиф есімдер сөйлемнің қай жерінде тұрса да, ұрылған адамның сол екенін көрсетеді.

## Бір сөйлем, сөзбе-сөз

Міне, есте ұстауға жетерліктей қысқа сөйлем: قَرَأَ الطَّالِبُ كِتَابًا جَدِيدًا فِي الْمَكْتَبَةِ, «Студент кітапханада жаңа кітап оқыды». Онда етістік, іс-әрекетті орындаушы, іс-әрекет бағытталған нәрсе, сипаттайтын сөз және предлогты тіркес бар, әрі ол есімнің үш септігін де көрсетеді.

Осы нұсқаулықтағы талдау ұстаз қолданатын ретпен жүреді: сөздің түрін атау, қызметін атау, күйін және оны көрсететін белгіні атау. Сөздің «иғрабын жасау» деген – осы бөліктерден тұратын жауап.

Ерте танысуға тұрарлық екінші бір үлгі бар, өйткені ол күткеніңізді теріс айналдырады. إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ, «Шын мәнінде Алла – өте жарылқаушы, ерекше мейірімді», Құранның көптеген аятын аяқтайды. إِنَّ шылауы өзінен кейін келетін тақырыпты насб күйіне түсіреді, сондықтан Алланың есімі -a жалғауын алады, ал Ол туралы айтылғаны рафғ күйінде -un жалғауымен қалады. Quranic Arabic Corpus бұл тіркесті дәл осылай талдайды: табыс септігін басқаратын шылау, табыс септігіндегі жалқы есім, атау септігіндегі есім және атау септігіндегі сын есім.

## Оқырманға алдымен қанша грамматика керек?

Грамматика кітабы айтқаннан азырақ, әрі белгілі бір ретпен.

Ары қарай дәстүрлі жол анық белгіленген. Алғашқы мәтін – жаттауға болатындай ықшам «Әл-Әжуррумия». Мыңға жуық өлең жолымен жазылған Ибн Маликтің «Әлфия» грамматикасы – үлкенірек еңбек; екеуі XX ғасырға дейін араб қоғамдарында бастауыш білімнің негізі болып келді. «Әл-Әжуррумияның» ағылшын тіліндегі аудармалары бар, олардың ең көнесін 1852 жылы Дж. Дж. С. Пероун жасаған.

- Сөйлемнің екі түрі: есіммен басталатыны және етістікпен басталатыны.
- Ілік тіркес: қатар тұрған екі есім, екіншісі жарр күйінде.
- Қиысу: сын есім өз есімінің тегін, санын, белгілілігін және септігін қайталайды.
- Үш септік және олардың әдеттегі белгілері, жоғарыдағы сөйлемдегідей.
- Септікті өзгертетін сөздер: предлогтар, إِنَّ және оның «апа-сіңлілері», كَانَ және оның «апа-сіңлілері».
- لَنْ, أَنْ және لَمْ сөздерінен кейінгі осы-келер шақ етістігінің райлары.

## Араб грамматикасына қандай құралдар көмектеседі?

Құран үшін ерекше тегін ресурс бар. Лидс университетінің Quranic Arabic Corpus жобасы Құрандағы әр сөздің грамматикасын, синтаксисін және морфологиясын көрсетеді, қасына дәстүрлі иғрабы жазылған. Өзіңізге таныс бір аятты таңдап, оның талдауын оқыңыз.

Кез келген басқа сөйлем үшін әр сөздің қызметін автоматты түрде белгілеу әлі де зерттеу мәселесі. Оны істеп көретін құралдар – лингвистерге арналған талдағыштар, ал олардың қателерін үйренушінің байқауы қиын. Сенімді жолдар – ұстазбен бірге оқулық немесе үлгілерді нағыз сөйлемдерде үйрететін курс.

Сөздіктер сарф жағын жақсы қамтиды. Жақсы үйренуші сөздігі етістіктің осы-келер шағын, бұйрық райын және қимыл атауын, есімнің көпше түрін, сондай-ақ олардың артындағы түбір мен үлгіні көрсетеді.

## Фасаха қай жерде көмектеседі, қай жерде көмектеспейді

Фасаханың күшті жағы – сарф пен оқу. Сіз түрткен әр сөз өзінің сөздік тұлғасын, сөз табын, түбірі мен үлгісін, ал етістіктер мен есімдер үшін оны қайта тану үшін керек түрлерін көрсетеді: осы-келер шақ, бұйрық рай, қимыл атауы, көпше түр. Оның деңгейлік мәтіндері харакатымен, септік жалғауларымен қоса жазылған, ал деңгейіңіз өскен сайын белгілерді азайтып не мүлде өшіріп қоюға болады. Оның аударма құралы сіз теріп енгізген, қойған не сканерлеген кез келген сөйлемді харакатымен және сөзбе-сөз талдауымен қайтарады.

Бұл – иғраб талдағышы емес. Ол сөйлемдегі әр сөздің іс-әрекетті орындаушы, толықтауыш екенін не күйін белгілемейді және тәжуид пен тәпсірді үйретпейді. Құранның сөзбе-сөз грамматикасы үшін Quranic Arabic Corpus жобасын қолданыңыз. Толық грамматика курсы үшін ұстаз бен оқулық әлі де негізгі жол болып қала береді.

## Сөйлем сөзбе-сөз

قَرَأَ الطَّالِبُ كِتَابًا جَدِيدًا فِي الْمَكْتَبَةِ. Әр жол сөздің түрін, қызметін және оны көрсететін белгісімен бірге күйін береді.

1. Етістік: قَرَأَ — оқыды (ол оқыды)
2. Іс-әрекетті орындаушы: الطَّالِبُ — студент
3. Іс-әрекет бағытталған нәрсе: كِتَابًا — кітап
4. Сипаттайтын сөз: جَدِيدًا — жаңа
5. Предлог: فِي — ішінде
6. Предлогтан кейінгі есім: الْمَكْتَبَةِ — кітапхана

Иғрабтың төрт күйі және олардың әдеттегі белгілері. Есімдер алғашқы үшеуіне түседі; осы-келер шақтағы етістіктер біріншісіне, екіншісіне және төртіншісіне түседі.

| Күйі | Әдеттегі белгісі | Есімдерде | Осы-келер шақ етістіктерінде | Мысал |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Рафғ (атау септігі, ашық рай) | дамма, -u | Іс-әрекетті орындаушы; тақырып және ол туралы айтылатын сөз | Жай осы-келер шақ | الطَّالِبُ يَقْرَأُ (студент оқиды) |
| Насб (табыс септігі, қалау рай) | фатха, -a | Іс-әрекет бағытталған нәрсе; уақыт, сын-қимыл және т.б. | أَنْ, لَنْ және كَيْ сөздерінен кейін | لَنْ يَقْرَأَ كِتَابًا (ол кітап оқымайды) |
| Жарр не хафд (ілік септігі) | кәсра, -i | Предлогтан кейін; ілік тіркестегі ие | Жоқ | فِي الْمَكْتَبَةِ (кітапханада) |
| Жазм | сукун, дауыстысыз | Жоқ | لَمْ сөзінен кейін, тыйымдарда және кейбір шартты сөйлемдерде | لَمْ يَقْرَأْ (ол оқыған жоқ) |

### Иғраб қарапайым тілмен айтқанда не?

Сөздің сөйлемдегі қызметін көрсететін жалғауы. Есім іс-әрекетті орындаушы болғанда -u, іс-әрекет бағытталған нәрсе болғанда -a, ал предлогтан кейін не ілік тіркесте ие болғанда -i жалғауымен аяқталады. Осы-келер шақтағы етістіктердің өз жалғаулары бар.

### Наху мен сарфтың айырмашылығы неде?

Сарф жеке сөзге қатысты: түбір, үлгі, етістік бабтары, көпше түр. Наху сөйлемге қатысты: қызметтер және оларды белгілейтін жалғаулар. Сөздіктер көбіне сарфқа көмектеседі; грамматика кітаптары көбіне нахуды үйретеді.

### Құранды түсіну үшін грамматика керек пе?

Негіздері керек: септіктер, сөйлемнің екі түрі және септікті өзгертетін шылаулар. Құран барлық харакатымен басылады, сондықтан жалғаулар көрініп тұрады, ал Quranic Arabic Corpus әр сөздің грамматикасын көрсетеді.

### «Әл-Әжуррумияның» ағылшын тіліндегі аудармасы бар ма?

Иә. Ең көнесі – 1852 жылғы Дж. Дж. С. Пероунның аудармасы, онда араб мәтіні харакатымен ағылшын мәтінінің қасында басылған; кейінгі аудармалар мен түсіндірмелер баспа түрінде де, интернетте де бар.

### Кез келген сөйлемнің иғрабын беретін қолданба бар ма?

Үйренушілерге ұсына алатынымыз жоқ. Құран үшін Quranic Arabic Corpus толық талдауды тегін береді. Басқа мәтіндер үшін автоматты талдау әлі де зерттеу бағдарламаларының ісі, ал олардың қателерін үйренушінің байқауы қиын.

### Фасаха араб грамматикасын үйрете ме?

Ол грамматиканы оқу арқылы қолдайды: септік жалғаулары бар харакатталған мәтіндер, түбірді, үлгіні және етістік бабтарын көрсететін сөздік және кез келген сөйлемнің сөзбе-сөз талдауы. Ол әр сөздің грамматикалық қызметін белгілемейді.

## Дереккөздер

- [Wikipedia, ʾIʿrab (the three cases, the moods, and when endings are written or pronounced)](https://en.wikipedia.org/wiki/%CA%BEI%CA%BFrab)
- [Wikipedia, Al-Ajurrumiyya (Ibn Ājurrūm’s primer; Perowne’s 1852 English translation)](https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Ajurrumiyya)
- [Wikipedia, Alfiya (Ibn Mālik’s grammar in about a thousand lines of verse)](https://en.wikipedia.org/wiki/Alfiya)
- [Quranic Arabic Corpus, University of Leeds (morphology, syntax and root of every word in the Qurʼan)](https://corpus.quran.com/)
- [Quranic Arabic Corpus, word by word, verse 2:199 (inna llāha ghafūrun raḥīm)](https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=2&verse=199)

## Фасаха туралы

Фасаха – оқуды басты орынға қоятын араб тілі қолданбасы. Әңгімедегі, подкасттағы, бейнедегі не мақаладағы әр сөз оның мағынасын, түбірін, үлгісін және түбірлес сөздерін ашады, әрі оны аралықпен қайталау үшін сақтауға болады.

- iPhone, iPad, Mac және Android құрылғыларында қолжетімді.
- Интерфейс тілдері: ағылшын, араб, түрік, орыс, өзбек, испан, француз, неміс, индонезия, малай, урду, итальян, португал, бенгал және қазақ тілдері.
- Бастау тегін; Премиум толық кітапхананы ашады, ал төлемді дүкендер жүргізеді.
- Фусханы, яғни қазіргі әдеби араб тілін және Құран тілін үйретеді; сөйлеу диалектілерін, тәжуидті және тәпсірді үйретпейді.

## [Барлық мақалалар](https://fasaha.app/kk/blog)

- [Үш араб сөйлемін харакатсыз оқу: қадам-қадаммен](https://fasaha.app/kk/blog/read-unvowelled-arabic-step-by-step): Харакатсыз жазылған үш араб сөйлемі түбір мен үлгіден бастап септік жалғауына дейін сөзбе-сөз талданады, қосымша – үш түрлі сөз болып оқылатын бір жазылу.
- [Француз тілінде غ, неміс тілінде خ, испан тілінде ر бар: араб тіліне континенттік Еуропадан келетін төте жол](https://fasaha.app/kk/blog/continental-european-shortcut-to-arabic): Ағылшын тілінде тілшік ызың дыбыстары да, септік жалғаулары да жоқ, сондықтан араб тілі оған жат көрінеді. Француз, неміс және испан тілдерінде дәл сол дыбыстар, септіктер мен сөз тәртібі айтылым мен грамматика жүйесіне әлдеқашан енген.