---
title: "Араб алиппеси: 28 тамга, төрт түрү, алгачкы сөздөр | Фасаха"
description: "Араб алиппесинин 28 тамгасы башындагы, ортосундагы жана аягындагы түрү менен, кошулбаган алты тамга, харакаттар жана алгачкы чыныгы сөздөр."
canonical: "https://fasaha.app/ky/blog/arabic-alphabet-28-letters-four-forms"
language: "ky"
direction: "ltr"
---

# Араб алиппеси: 28 тамга, төрт түрү, алгачкы сөздөр

Араб алиппесинин 28 тамгасы башындагы, ортосундагы жана аягындагы түрү менен, кошулбаган алты тамга, харакаттар жана алгачкы чыныгы сөздөр.

Жарыяланды 2026-10-09 · Автору Amaan

## Араб алиппесинде канча тамга бар жана аларды кантип үйрөнөт?

Араб алиппесинде 28 тамга бар, алар оңдон солго, кол жазмадагыдай кошулуп жазылат. Тамгалардын көбүнүн төрт түрү бар: жалгыз, сөздүн башында, ортосунда же аягында, жана төрт түрдүн негизи бир. Алты тамга кийинки тамгага эч качан кошулбайт. Кыска үндүүлөр кичинекей белгилер менен жазылат, ошондуктан бир нече тамга менен эле чыныгы сөздөр түзүлөт.

Арабчада 28 тамга бар. Хамзаны (ء) тамга катары эсептесе, 29 болот; эки эсеп тең бир эле алиппени сүрөттөйт.

22 тамганын абалына жараша төрт түрү, алтоонун эки түрү бар, ошондуктан толук таблицада алда канча аз негизге курулган 100 түр бар.

Алты тамга өзүнөн кийинки тамгага эч качан кошулбайт: ا د ذ ر ز و. Бир сөз эки же үч сөздөй көрүнгөнү ушулардан.

28 тамганын жыйырмасы негизи бир, чекиттери менен гана айырмаланган тогуз үй-бүлөгө бөлүнөт.

Кыска үндүүлөр тамганын үстүнө же астына коюлган белгилер; узун үндүүлөр ا و ي менен жазылат.

ب ا ت ن ي و م деген жети тамга эле بَاب (эшик), بَيْت (үй) жана يَوْم (күн) сыяктуу сөздөрдү түзөт.

## Араб алиппесинде канча тамга бар?

Араб алиппесинде 28 тамга бар. Алардын баары үнсүздөрдү жазат, ا гана узун «а» үнүн жазат же хамзаны көтөрүп турат, ал эми و жана ي эки милдет аткарат: үнсүз да, узун үндүү да болот. Арабча оңдон солго жазылат, анда баш тамга жок, тамгалар кол жазмада гана эмес, басмада да бири-бирине кошулуп жазылат.

Айрым китептер 29 деп эсептейт. Кошумча тамга — хамза (ء), үндүн кыска токтоп калышы; ал көбүнчө таянычтын үстүндө же астында турат: أ إ ؤ ئ. Дагы бир нече белги тамгага окшош, бирок өзүнчө эсептелбейт: ة (та марбута) — сөздү аяктаган t, ى (алиф максура) — сөз аягындагы узун a, ал эми لا — ل менен ا тамгаларынын милдеттүү түрдө кошулуп жазылган түрү.

Оңдон солго жазуу эрежесинен сандар гана четте калат. Арабча тексттин ичиндеги цифралар солдон оңго жазылат, ошондуктан жыл дагы эле ушул тартипте 1948 деп окулат. Телефондор менен браузерлер ээрчиген Unicode эки багыттуу алгоритми (Unicode Bidirectional Algorithm) дал ушундай тартипти белгилейт.

## Эмне үчүн араб тамгалары түрүн өзгөртөт: абалына жараша төрт түрү

Ар бир араб тамгасынын төрткө чейин түрү бар: жалгыз турганда, сөздүн башында, эки тамганын ортосунда жана сөздүн аягында. Түрү тамга кошуналарына кошулабы же жокпу, ошого гана жараша болот. Үнү эч качан өзгөрбөйт: ب төрт абалда тең «б» болуп окулат.

22 тамганын төрт түрү тең бар. Алдыга кошула албаган алты тамганын эки гана түрү бар, анткени алардан кийин эч нерсе кошулбайт. Ошентип толук таблицада 22 × 4 + 6 × 2 = 100 түр болот, жаңы баштагандар ушул санды көрүп китепти жаап коюшат. Бирок бул жаттай турган 100 нерсе эмес. Түрлөрдүн көбү бир эле негиз, анын куйругу кесилген же кошуучу сызыкча кошулган: жалгыз турганда ب — астында чекити бар тайыз чөйчөк; сөздүн ортосунда ـبـ — ошол эле чекити бар кыска тиш.

Айрым тамгалар чындап эле өзгөрөт, ошондуктан таблицада аларды эки жолу карап чыгыңыз: ар бир абалда башкача көрүнгөн ه (هـ ـهـ ـه); оң жагынан тамга кошулганда ачык башы жабылып калган ع жана غ; ошондой эле сөздүн башында жана ортосунда ичиндеги кичинекей сызыкчасын жоготкон ك.

## Алдыга эч качан кошулбаган алты тамга: ا د ذ ر ز و

Алты тамга өзүнөн мурунку тамгага кошулат, бирок кийинкисине эч качан кошулбайт: ا د ذ ر ز و. Ушулардын бири бар ар бир сөз көзгө ошол тамгадан кийин үзүлгөндөй көрүнөт. مدرسة (madrasa, мектеп) сөзүндө беш тамга бар, م د ر س ة, бирок сиз үч бөлүктү көрөсүз, مد ر سة, анткени د жана ر алдыга кошулбайт.

Жаңы баштагандар бул бөлүктөрдү өзүнчө сөздөр катары окушат. Муну эки адат оңдойт. Сөздүн ичиндеги боштук сөздөрдүн ортосундагы боштуктан кууш, ошондуктан көзүңүздү ошол кеңдикке көндүрүңүз. Анан ا ушул алтоонун бири жана арабчадагы эң көп кездешкен тамгалардын катарында, ошондуктан мындай үзүлүү дээрлик ар бир сапта болот. Бир нече жүз сөздөн кийин аны байкабай каласыз.

## Чекиттери менен гана айырмаланган тамгалар

28 тамганын жыйырмасы негизи бир, чекиттеринин саны менен ордунан гана айырмаланган тогуз үй-бүлөгө бөлүнөт: ب ت ث; ج ح خ; د ذ; ر ز; س ش; ص ض; ط ظ; ع غ; ف ق. Сөздүн ортосунда бир үй-бүлө ого бетер чоңоёт: ب ت ث ن ي баары бирдей кыска тишке айланат жана астындагы бир чекит, үстүндөгү эки, үстүндөгү үч, үстүндөгү бир же астындагы эки чекит менен айырмаланат.

Ошондуктан пайдалуу көнүгүү жалгыз тамга эмес, карама-каршылык. ب ت ث тамгаларын бирге, ج ح خ тамгаларын бирге машыктырыңыз, эч качан күнүнө бир тамгадан эмес. Адегенде чекиттерди, анан түрүн окуңуз. Тиштин беш тараптуу айырмасы бекем болгондо кадимки арабча тексттин чоң бөлүгү окула баштайт.

## Англис тилинде жок арабча үндөр

Араб тамгаларынын көбү англис тилинде мурунтан бар үндөр: б, т, ж, д, р, з, с, ш, ф, к, л, м, н, h, w жана й. Тогузу жаңы: ع ح خ غ ق ص ض ط ظ. Дагы экөө, ث жана ذ, англис тилиндеги тил учу тиштердин ортосунда айтылган эки үн («синк» — ойлоо, «зис» — бул сөздөрүндөгүдөй), алардын ар биринин өз тамгасы бар.

ح жана ع тамактын ортосунан чыгат: ح — кырылдабаган күчтүү дем, ع — ошол эле жердеги кысылуу, үн кошулат. خ жана غ андан да артта жайгашкан: خ шотландча «лох» (көл) сөзүндөгү үнгө окшош, غ — анын жумшак жубу, француз тилиндеги «р» үнүнө жакын. ق — англисче k үнүнө караганда артыраак айтылган «к».

Төрт жоон тамга ص ض ط ظ тилдин арт жагын көтөрүп, оозду толтуруп айтылат жана жанындагы үндүүлөрдү боёйт. Ошондуктан سيف (кылыч) менен صيف (жай), же تين (анжир) менен طين (ылай) кулакка негизинен үндүүсү менен айырмаланат. Төмөндөгү ар бир жупта бир тамга маанини өзгөртөт, ошондуктан эки сөздү тең үн чыгарып айтыңыз.

- قَلْب / كَلْب: жүрөк / ит. ق тамгасы ك тамгасынан артыраак айтылат.
- صَبْر / سَبْر: сабыр / иликтөө. ص — жоон «с».
- حَمْد / هَمَدَ: мактоо / басылды. ح тамактан дем менен чыгат; ه — жеңил h.
- عَلِمَ / أَلِمَ: билди / ооруну сезди. ع — кысылуу; хамза — жөнөкөй токтоо.

## Харакаттар: фатха, касра, дамма жана сүкүн

Арабча үч кыска үндүүсүн кичинекей белгилер менен жазат: «а» үчүн үстүндөгү сызыкча (фатха, ◌َ), «и» үчүн астындагы сызыкча (касра, ◌ِ) жана «у» үчүн үстүндөгү кичинекей тармал (дамма, ◌ُ). Кичинекей тегерек (сүкүн, ◌ْ) андан кийин үндүү жок экенин билдирет, ал эми шадда (◌ّ) үнсүздү эки эселейт. Узун үндүүлөр тамгалар менен жазылат: ā үчүн ا, ī үчүн ي жана ū үчүн و. بَ кыска «ба» болуп, بَا созулган bā болуп окулат.

Жаңы баштагандарга арналган китептерде, балдар китептеринде жана басылган Куранда бул белгилер коюлат. Гезиттер, сайттар жана көпчүлүк китептер аларды түшүрүп салат, окурмандар үндүүлөрдү тааныган сөздөрүнө карап өздөрү коюп окушат. Адегенде белгилер менен окуганды үйрөнүңүз. Алар — кийин акырындап алынып салына турган убактылуу таяныч.

Алгачкы сүйлөмдөрүңүздө дагы бир эреже чыгат. Аныктык артикли ال дайыма бирдей жазылат, бирок анын «л» үнү дайыма эле айтылбайт. 14 күн тамгасынын алдында «л» кийинки үнгө сиңип кетет: الشَّمْس — ash-shams, күн. Калган 14 ай тамгасынын алдында ал сакталат: الْقَمَر — al-qamar, ай.

## Алгачкы арабча сөздөрүңүз: жети тамга жетиштүү

Окуй баштоо үчүн 28 тамганын баарын билүү шарт эмес. ب, ا жана бир харакат менен بَابَا (ата) жана بَاب (эшик) сөздөрүн окуй аласыз. ت менен ن кошсоңуз, بِنْت (кыз) пайда болот. ي, و жана م кошулса, тизме بَيْت (үй), تِين (анжир), تُوت (тыт) жана يَوْم (күн) сөздөрү менен толукталат.

Фасаханын «Окуу ачкычы» курсу дал ушул тартипте окутат. Ал алиппени ا тамгасынан ي тамгасына чейин үйрөтпөйт. Дароо чыныгы сөздөрдү түзгөн бир нече тамгадан баштайт, сабактары таблица менен эмес, окула турган сөздөр менен бүтөт. Анын биринчи сүйлөмү الْوَلَدُ هُنَا (Бала бул жерде) он бир тамгадан кийин келет: ب ا ت ن ي و م ل ر د ه.

Төмөнкү тизмеде ошол алгачкы сөздөр ар бири кошкон тамга же белги менен берилди. Транслитерацияны карай электе ар бир сөздү үн чыгарып окуңуз.

## Араб алиппесин үйрөнүүгө канча убакыт кетет?

28 тамганы таанып алуу — эс тутум үчүн чакан тапшырма. Убакыт жаңы үндөргө жана тамгаларды эмес, сөздөрдү көрө тургандай ылдам окууга кетет. Бул канча узак отурганыңыздан көрө канча көп окуганыңызга көбүрөөк байланыштуу: күн сайын кыска окуу жумасына бир жолку узун окуудан көбүрөөк пайда берет.

Тилди жалпысынан алганда, чынчыл салыштыруу чекити — АКШнын Foreign Service Institute мекемеси: ал араб тилин англис тилдүүлөр үчүн эң оор категорияга киргизет, кесиптик иш деңгээлине жетүү үчүн 88 жума, болжол менен 2 200 сабак сааты керек. Алиппе мунун биринчи жана эң кичине бөлүгү.

## Алгачкы тогуз арабча сөзүңүз

Фасаханын «Окуу ачкычы» үйрөткөн тартипте. Ар бири бир жаңы тамга же белги кошот, акыркысы — толук сүйлөм.

1. ب + ا: بَابَا — ата
2. аягында үндүү жок: بَاب — эшик
3. жаңы: ت ن жана касра: بِنْت — кыз
4. жаңы: үнсүз катары ي: بَيْت — үй
5. узун үндүү катары ي: تِين — анжир
6. жаңы: و жана дамма: تُوت — тыт
7. жаңы: م: يَوْم — күн
8. жаңы: ر: نُور — нур
9. биринчи сүйлөмүңүз: الْوَلَدُ هُنَا. — Бала бул жерде.

28 тамга алиппе тартибинде. Кошуучу сызыкча (ـ) кошунасына кошулган тарапты белгилейт. ا د ذ ر ز و алдыга эч качан кошулбайт, ошондуктан алардын сөз башындагы түрү — жөнөкөй тамганын өзү.

| Тамга | Аты | Үнү | Сөздүн башында | Ортосунда | Аягында |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ا | Алиф | узун «а» же хамзанын таянычы | ا | ـا | ـا |
| ب | Ба | б | بـ | ـبـ | ـب |
| ت | Та | т | تـ | ـتـ | ـت |
| ث | Са | тил учу тиштердин ортосунда айтылган каткалаң үн, англисче «синк» (ойлоо) сөзүндөгүдөй | ثـ | ـثـ | ـث |
| ج | Жим | ж, англисче «джем» сөзүндөгүдөй | جـ | ـجـ | ـج |
| ح | Ха | тамактын ортосунан чыккан, кырылдабаган күчтүү дем | حـ | ـحـ | ـح |
| خ | Хо | х, шотландча «лох» (көл) сөзүндөгүдөй | خـ | ـخـ | ـخ |
| د | Дал | д | د | ـد | ـد |
| ذ | Зал | тил учу тиштердин ортосунда айтылган жумшак үн, англисче «зис» (бул) сөзүндөгүдөй | ذ | ـذ | ـذ |
| ر | Ро | бир жолу титиреген «р», испанча pero сөзүндөгүдөй | ر | ـر | ـر |
| ز | Зай | з | ز | ـز | ـز |
| س | Син | с | سـ | ـسـ | ـس |
| ش | Шин | ш | شـ | ـشـ | ـش |
| ص | Сод | оозду толтуруп айтылган жоон «с» | صـ | ـصـ | ـص |
| ض | Дод | жоон «д» | ضـ | ـضـ | ـض |
| ط | То | жоон «т» | طـ | ـطـ | ـط |
| ظ | Зо | «зис» сөзүндөгү үндүн жоон түрү | ظـ | ـظـ | ـظ |
| ع | Айн | тамактагы үн кошулган кысылуу; англис тилинде андай үн жок | عـ | ـعـ | ـع |
| غ | Гайн | тамак чайкагандагыдай жумшак үн, француз тилиндеги «р» үнүнө жакын | غـ | ـغـ | ـغ |
| ف | Фа | ф | فـ | ـفـ | ـف |
| ق | Коф | англисче k үнүнө караганда артыраак айтылган «к» | قـ | ـقـ | ـق |
| ك | Каф | к | كـ | ـكـ | ـك |
| ل | Лам | л | لـ | ـلـ | ـل |
| م | Мим | м | مـ | ـمـ | ـم |
| ن | Нун | н | نـ | ـنـ | ـن |
| ه | Ха | жеңил h, англисче «хэт» (баш кийим) сөзүндөгүдөй | هـ | ـهـ | ـه |
| و | Вав | w же узун «у» | و | ـو | ـو |
| ي | Йа | й же узун «и» | يـ | ـيـ | ـي |

### Араб алиппесинде 28 тамга барбы же 29 тамгабы?

Жалпы кабыл алынган сан — 28. Хамза (ء) өзүнчө үн болгондуктан, кээде 29-тамга катары эсептелет. ة, ى жана لا — 28 тамганын ичиндеги тамгалардын түрлөрү, кошумча тамгалар эмес.

### Кайсы араб тамгалары кошулбайт?

Алтоо: ا د ذ ر ز و. Алар өзүнөн мурунку тамгага кошулат, бирок кийинкисине эч качан кошулбайт, ошондуктан алардын бири бар ар бир сөздө кичинекей боштук көрүнөт.

### Тамгалардын аттарын үйрөнүү керекпи?

Биринчи кезекте эмес. Үндөр окууга мүмкүндүк берет; аттар үн чыгарып тамгалоого, сөздүк колдонууга жана мугалимди ээрчүүгө керек. Тамгалар тааныш болуп калганда аттар өзүнөн-өзү жатталат.

### Арабчаны жазуунун ордуна транслитерация менен үйрөнсө болобу?

Бир нече күн, көпүрө катары болот. Андан кийин ал сизди жайлатат: романизация системалары бири-бирине дал келбейт, ал эми арабча басылган эч нерседе алар колдонулбайт.

### Арабча сандар оңдон солго жазылабы?

Жок. Арабча текст оңдон солго жазылат, бирок анын ичиндеги сандын цифралары солдон оңго жазылат. Арабчада цифралардын эки түрү да бар: Түндүк Африкада тааныш 0–9 цифралары, ал эми Жакынкы Чыгыштын көп бөлүгүндө чыгыш араб цифралары колдонулат.

### Күн жана ай тамгалары деген эмне?

ال артиклинен кийин «л» 14 күн тамгасынын алдында кийинки үнгө сиңип кетет: ت ث د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ل ن, ал эми калган 14 ай тамгасынын алдында айтылат: الشَّمْس — ash-shams, бирок الْقَمَر — al-qamar.

## Булактар

- [Википедия, Arabic alphabet (28 тамга, абалына жараша түрлөрү, кошулбаган тамгалар)](https://en.wikipedia.org/wiki/Arabic\_alphabet)
- [Википедия, Sun and moon letters (14 күн тамгасы)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sun\_and\_moon\_letters)
- [Unicode Standard Annex #9, Unicode Bidirectional Algorithm (оңдон солго жазылган тексттин ичиндеги сандар)](https://www.unicode.org/reports/tr9/)
- [Unicode код таблицасы, Arabic, U+0600–U+06FF](https://www.unicode.org/charts/PDF/U0600.pdf)
- [АКШнын Foreign Service Institute мекемеси, чет тилдерин окутуу (араб тили: 88 жума, 2 200 сабак сааты)](https://www.state.gov/foreign-language-training/)
- [АКШ Конгрессинин китепканасы (Library of Congress), ALA-LC Arabic romanization table](https://www.loc.gov/catdir/cpso/romanization/arabic.pdf)

## Фасаха жөнүндө

Фасаха — окууга негизделген араб тили колдонмосу. Аңгемедеги, подкасттагы, видеодогу же макаладагы ар бир сөз басканда анын маанисин, уңгусун, калыбын жана уңгулаш сөздөрүн ачат, аны аралыктуу кайталоо үчүн сактап койсо болот.

- iPhone, iPad, Mac жана Android түзмөктөрүндө иштейт.
- Интерфейс тилдери: англис, араб, түрк, орус, өзбек, испан, француз, немис, индонезия, малай, урду, италия, португал, бенгал, казак, жөнөкөйлөтүлгөн кытай жана азербайжан тилдери.
- Баштоо акысыз; Премиум толук китепкананы ачат, төлөмдү колдонмо дүкөндөрү жүргүзөт.

[App Store дүкөнүнөн жүктөп алуу](https://apps.apple.com/app/id6754500701?l=ky&pt=128247368&ct=site\_blog\_ky&mt=8) · [Google Play дүкөнүнөн алуу](https://play.google.com/store/apps/details?id=app.fasaha.learn&hl=ky&referrer=utm\_source%3Dfasaha\_web%26utm\_medium%3Dwebsite%26utm\_campaign%3Dsite\_blog%26utm\_content%3Dky)

## Дагы окуңуз

- [Он темадагы алгачкы 100 арабча сөзүңүз](https://fasaha.app/ky/blog/arabic-words-by-theme-first-100): Суроо сөздөр, үй-бүлө, жуманын күндөрү, түстөр, тамак-аш, үй, дене, жерлер, он этиш жана он сын атооч — аларды эсте сактоону жеңилдеткен калыптары менен.
- [Арабча сөздөр кайда кошулуп айтылат: бириктирүүчү алиф, күн жана ай тамгалары жана ة](https://fasaha.app/ky/blog/arabic-sun-moon-letters-joining-alif): Бириктирүүчү алиф сүйлөй баштаганда гана айтылат. Күн тамгасынын алдында ال артиклинин ل тамгасы айтылбайт, ал эми тамганын өзү эселенип айтылат. Мүчө кошулганда ة тамгасы ت болуп калат.
- [Жави жана араб тамгалары: жави окурманы эмнени мурдатан билет жана эмнени кайра үйрөнүшү керек](https://fasaha.app/ky/blog/jawi-and-arabic-letters): Жави кошкон алты тамга, араб тилине эмнелер өтөрү жана бир тамга арабча сөздүн маанисин өзгөрткөн тогуз үн жубу.

[Бардык макалалар](https://fasaha.app/ky/blog)