---
title: "Ism, feʼl va harf: arab tilida soʻzning uch turi | Fasaha"
description: "Har bir arabcha soʻz ism, feʼl yoki harf. Ularni belgisiga qarab qanday ajratish: haqiqiy gaplar va boshlovchini chalgʻitadigan ikki tuzoq."
canonical: "https://fasaha.app/uz/blog/arabic-noun-verb-particle-ism-fil-harf"
language: "uz"
direction: "ltr"
---

# Ism, feʼl va harf: arab tilida soʻzning uch turi

Har bir arabcha soʻz ism, feʼl yoki harf. Ularni belgisiga qarab qanday ajratish: haqiqiy gaplar va boshlovchini chalgʻitadigan ikki tuzoq.

Chop etilgan 2026-10-11 · Muallif Amaan

## Arabchada ism, feʼl va harfni qanday ajratish mumkin?

Har bir arabcha soʻz ism, feʼl yoki harf (yordamchi soʻz). ال bilan boshlangan yoki ة bilan tugagan soʻz ism. Hozirgi-kelasi zamon feʼli أ, ن, ي yoki ت harfi bilan boshlanadi. Harf فِي, «ichida», kabi kichik bogʻlovchi soʻz: u hech qachon ال olmaydi va feʼl ham emas.

Arab grammatikasi har bir soʻzni uch turga ajratadi: ism, feʼl va harf (yordamchi soʻz).

ال bilan boshlangan yoki ة harfi bilan tugagan soʻz ism: البَيْتُ, «uy», va مَدْرَسَةٌ, «bir maktab».

Hozirgi-kelasi zamon feʼli toʻrt harfdan biri bilan boshlanadi: أ, ن, ي yoki ت. يَكْتُبُ «yozadi», أَكْتُبُ esa «yozaman» degani.

Harf boshqa soʻzlarni bogʻlaydigan kichik soʻz, masalan, فِي, «ichida». U hech qachon ال olmaydi va feʼl ham emas.

Ikkilansangiz, soʻz ال ola oladimi, shuni tekshiring. يَد, «qoʻl», ي bilan boshlanadi, lekin اليَد boʻla oladi, demak ism. مَرْيَمُ, Maryam, kabi atoqli otlar esa hech qanday belgisiz ham ism.

## Ism, feʼl, harf: har bir arabcha soʻz uch turdan biri

Oʻzbek maktab grammatikasi soʻzlarni koʻp turkumga ajratadi: ot, sifat, son, olmosh, feʼl, ravish, koʻmakchi, bogʻlovchi, yuklama va boshqalar. Arab grammatikasi esa har bir soʻzni bor-yoʻgʻi uch turga boʻladi: ism, feʼl va harf. Arab yozuvida bu uch nom shunday yoziladi: اسْم، فِعْل، حَرْف.

Ism kishi, joy yoki narsani nomlaydi. Feʼl ish-harakatni aytadi. Harf esa boshqa soʻzlarni bogʻlaydigan kichik yordamchi soʻz: «ichida», «tomon» yoki «-dan» maʼnosini beradigan soʻzlar shunday. Bu yerda «harf» alifbo harfi emas, yordamchi soʻz maʼnosida keladi.

Tur faqat uchta boʻlgani uchun oʻzbekchada sifat, son, olmosh deyiladigan soʻzlar arabchada ism hisoblanadi. Darsdagi gaplardan birida الرَّجِيمِ, «quvilgan», shaytonni sifatlaydi va u ism. Ravish ham koʻpincha ism boʻlib chiqadi: الآنَ, «hozir», ال bilan boshlangani uchun ism. Koʻmakchi, bogʻlovchi va yuklama esa harfga kiradi.

Rivoyatga koʻra, Ali Abul Asvadga bir xat bergan: unda butun soʻz ism, feʼl va harfdan iborat, deyilgan. Arab grammatikasi shu xatdan boshlangan, deyishadi. Abul Asvad ad-Duʼaliy arab tilining eng ilk nahvchilaridan biri sifatida eslanadi.

Fasahadagi Nahv kursining 1.1-bekati shu uch turni soʻzning oʻzida koʻrinib turadigan belgilarga qarab ajratishni oʻrgatadi.

## Ismni qanday tanish mumkin: boshida ال, oxirida ة

Ismning birinchi belgisi soʻz boshiga yoziladigan ال belgisi. Oʻzbek tilida bunday soʻz yoʻq: ال soʻzni maʼlum qiladi, yaʼni gap gapiruvchi ham, tinglovchi ham biladigan narsa haqida ekanini koʻrsatadi. البَيْتُ «uy» degani. الدَّرْسُ, «dars», ham ال bilan boshlanadi, demak u ham ism.

Ikkinchi belgi soʻz oxiridagi ة harfi. مَدْرَسَةٌ soʻzi ة bilan tugaydi, shuning uchun ism: «bir maktab». Arabchada madrasa har qanday maktab degani. Ism ikkala belgini birdaniga ham olishi mumkin: الحَدِيقَةِ, «bogʻ», soʻzining boshida ال, oxirida ة bor.

Agar soʻzda ikkala belgi ham koʻrinmasa, u ال ola oladimi, shuni soʻrang. سُوقٌ, «bozor», ال olib السُّوق boʻla oladi, demak ism. Feʼl ham, harf ham buni hech qachon qila olmaydi.

## Hozirgi-kelasi zamon feʼlini qanday tanish mumkin: boshidagi toʻrt harf

Hozirgi-kelasi zamon feʼli (muzoreʼ) toʻrt harfdan biri bilan boshlanadi: أ, ن, ي yoki ت. Darsdagi misollarda toʻrttalasi ham bor: يَكْتُبُ «yozadi», أَكْتُبُ «yozaman», تَدْرُسُ «dars qilasan», نَلْعَبُ esa «oʻynaymiz» degani. Oʻzbekcha feʼl shaxsni oxiridagi qoʻshimcha bilan bildiradi: yoz-aman, yoz-amiz. Arabcha muzoreʼ esa uni boshidagi harf bilan bildiradi.

Gap feʼl bilan boshlanishi ham mumkin. يَدْرُسُ الآنَ, «U hozir dars qilyapti», gapining birinchi soʻzi, يَدْرُسُ, يَ bilan boshlanadi, shuning uchun u feʼl: «dars qilyapti».

## Harf: kichik bogʻlovchi soʻzlar

Harf boshqa soʻzlarni bogʻlaydigan kichik soʻz. فِي «ichida», إِلَى «tomon», مِنَ esa «-dan» degani. هَلْ boshqa ish qiladi: u gapni «ha yoki yoʻq» savoliga aylantiradi, masalan, هَلْ تَفْهَمُ الدَّرْسَ؟, «Darsni tushunasanmi?»

Harf hech qachon ال olmaydi va feʼl ham emas. Harflar soni oz, shuning uchun ularni bittalab, alohida soʻz sifatida yodlab olish eng oson yoʻl.

Baʼzi harflar bitta harfdan iborat boʻladi va keyingi soʻzga qoʻshib yoziladi. Koʻpchilik yoddan biladigan bir gapda shunday harf bor: أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ, «Quvilgan shaytondan Allohga panoh tilayman». Uning ikkinchi soʻzi, بِاللّٰهِ, bu بِ, yaʼni «-ga» maʼnosidagi bir harfli yordamchi soʻz, اللّٰه ismiga qoʻshib yozilgan. Qolgan soʻzlar ham oʻsha belgilarga boʻysunadi: أَعُوذُ soʻzi أَ bilan boshlanadi, demak feʼl; مِنَ harf; oxirgi ikki soʻz ال bilan boshlanadi, demak ism.

Mashqlar soʻzni harf deb atashning uchta notoʻgʻri sababini sinaydi. Qisqalik soʻzni harf qilmaydi. Gapdagi oʻrni ham soʻzning turini belgilamaydi, chunki ismdan oldin feʼl ham kelishi mumkin. Oʻz tilingiz ham chalgʻitishi mumkin: oʻzbekchada «ichida» maʼnosini «-da» qoʻshimchasi beradi, lekin bu arabcha soʻzning turini hal qilmaydi. Arabcha soʻzning oʻzini tekshiring: u gapda nima ish qiladi va ال ola oladimi?

## Ikki tuzoq: يَد va atoqli otlar

Toʻrt harfdan biri bilan boshlangan har bir soʻz ham feʼl emas. يَد, «qoʻl», ي bilan boshlanadi va qisqa, lekin u ism, chunki ال ola oladi: اليَد. Feʼl hech qachon ال olmaydi, harf ham.

Soʻz boshidagi alif ham xuddi shunday chalgʻitadi. إِلَى «tomon», أَكْتُبُ «yozaman», أُمٌّ «ona» va أَرْضٌ «yer»: toʻrttalasi alif bilan boshlanadi. إِلَى faqat boshqa soʻzlarni bogʻlaydi, demak harf. أَكْتُبُ feʼl. أُمٌّ va أَرْضٌ esa ال olib الأُمّ va الأَرْض boʻla oladi, demak ism.

Ikkinchi tuzoq teskari tomondan keladi: baʼzi ismlarda hech qanday belgi boʻlmaydi. تَعْمَلُ مَرْيَمُ فِي مَدْرَسَةٍ, «Maryam maktabda ishlaydi», gapida ikki soʻz ism. مَدْرَسَةٍ soʻzi ة bilan tugaydi, belgisi koʻrinib turibdi. مَرْيَمُ esa atoqli ot boʻlgani uchun ism, lekin unda hech qanday belgi yoʻq. Bunday ismlarga kursning 1.3 va 1.5-bekatlari qaytadi.

## Uchala tur bitta gapda

Dars har uch turdagi soʻzi bor gap bilan ochiladi: الطَّالِبُ يَقْرَأُ فِي البَيْتِ, «Talaba uyda oʻqiyapti». Unda ikki ism, bitta feʼl va bitta harf bor.

Ilovada boʻyalgan soʻz belgisini koʻrsatgan soʻzdir, uzuq chiziqli soʻz esa harf, yaʼni kichik bogʻlovchi soʻz. Bu gapda ikki ism bilan feʼl boʻyalgan, فِي esa uzuq chiziqli.

- الطَّالِبُ, «talaba», ال bilan boshlanadi, shuning uchun ism.
- يَقْرَأُ, «oʻqiyapti», يَ bilan boshlanadi. Bu hozirgi-kelasi zamon feʼlini boshlaydigan toʻrt harfdan biri, shuning uchun u feʼl.
- فِي, «ichida», boshqa soʻzlarni bogʻlaydi va hech qachon ال olmaydi, shuning uchun harf.
- البَيْتِ, «uy», ال bilan boshlanadi, shuning uchun ism. Oldidagi فِي bilan birga «uyda» maʼnosini beradi.

## Bu dars Fasahada qanday oʻtadi

Fasaha ilovasidagi Grammatika boʻlimi Kashf ichida joylashgan, iOS va Android qurilmalarida ishlaydi va Nahv bilan ochiladi: bekat deb ataladigan 58 ta qisqa dars, toʻrt darajaga boʻlingan. A1 «Gapning asosi», A2 «Soʻz va uning oxiri», B1 «Butun gap», B2 esa «Shaklni tanlash» deb ataladi. «Soʻzning uch turi» 1.1-bekat, A1 darajasidagi oʻn olti bekatning birinchisi, va u bepul.

Har bir bekat uch qadamdan iborat. «Koʻring» qoidani haqiqiy gaplarda, yuqorida aytilganidek boʻyalgan va uzuq chiziqli soʻzlar bilan koʻrsatadi. «Sinab koʻring» tayyorgarlik va isbot mashqlarini beradi. Bu bekatda siz gapdagi feʼl, ism yoki harfni bosasiz, soʻz nega harf ekanini tanlaysiz, bitta soʻzni tinglab, u qaysi turdan ekanini aytasiz. «Saqlang» qadamida qoidani oʻz soʻzlaringiz bilan «Kitobingiz»ga yozasiz, «Takror» esa uni keyinroq qaytaradi.

Har bir bekat ilovaning har bir tilida alohida yozilgan, tarjima qilinmagan. 1.2-bekat, «Soʻzlar qoʻshilib oʻqiladigan joylar», ham bepul va shu darsning davomi.

## Uch tur, soʻzma-soʻz

Darsdagi soʻzlar: har birining yonida uning turini koʻrsatadigan belgi yoki belgisi yoʻqligining sababi.

1. Ism: البَيْتُ — uy
2. Ism: مَدْرَسَةٌ — bir maktab
3. Feʼl: يَكْتُبُ — yozadi
4. Feʼl: أَكْتُبُ — yozaman
5. Feʼl: تَدْرُسُ — dars qilasan
6. Feʼl: نَلْعَبُ — oʻynaymiz
7. Harf: فِي — ichida
8. Harf: هَلْ — «ha yoki yoʻq» deb soʻraydi
9. Tuzoq: ism: يَد — qoʻl
10. Belgisiz ism: مَرْيَمُ — Maryam

### Ism, feʼl va harf nima?

Bular arab grammatikasidagi soʻzning uch turi. Ism kishi, joy yoki narsani nomlaydi; sifat, son va olmosh ham ism hisoblanadi. Feʼl ish-harakatni aytadi. Harf (yordamchi soʻz) boshqa soʻzlarni bogʻlaydigan kichik soʻz, masalan, فِي, «ichida».

### Arabcha feʼlni ismdan qanday ajratish mumkin?

Soʻzning boshiga qarang. ال bilan boshlangan soʻz ism, hozirgi-kelasi zamon feʼli esa أ, ن, ي yoki ت bilan boshlanadi. Ikkilansangiz, soʻz ال ola oladimi, shuni soʻrang: ism ola oladi, feʼl hech qachon ola olmaydi. Shuning uchun يَد, «qoʻl», ism.

### Arab tilida sifat ham ismmi?

Ha. Arab grammatikasida faqat uch tur bor, sifat uchun alohida turkum yoʻq. Darsda الرَّجِيمِ, «quvilgan», shaytonni sifatlaydi va u ism. Oʻzbekchada ravish deyiladigan baʼzi soʻzlar ham ism: الآنَ, «hozir», ال bilan boshlanadi, demak ism.

### Atoqli otda ال ham, ة ham boʻlmasa, u baribir ismmi?

Ha. مَرْيَمُ, Maryam, atoqli ot boʻlgani uchun ism, garchi unda hech qanday belgi boʻlmasa ham. Soʻz ikkala belgisiz ham ism boʻlishi mumkin.

### Fasahadagi Grammatika boʻlimi nima va bu dars bepulmi?

Grammatika Fasaha ilovasining Kashf boʻlimidagi qism boʻlib, iOS va Android qurilmalarida ishlaydi. U Nahv bilan ochiladi: A1 dan B2 gacha boʻlgan, bekat deb ataladigan 58 ta qisqa dars, har biri ilova tilingizda yozilgan. Bu dars 1.1-bekat. 1.1 va 1.2-bekatlar bepul, qolganlari Premium tarkibida.

## Manbalar

- [Wikipedia, Arabic grammar (ot va sifat birgalikda ism hisoblanishi; ilk nahvchilar)](https://en.wikipedia.org/wiki/Arabic\_grammar)
- [Wikipedia, Abu al-Aswad ad-Duʼali (ism, feʼl va harfni Ali belgilagani haqidagi rivoyat)](https://en.wikipedia.org/wiki/Abu\_al-Aswad\_ad-Du%27ali)

## Fasaha haqida

Fasaha arab tilini oʻqish orqali oʻrgatadigan ilovadir. Hikoyalar, podkastlar, videolar va maqolalardagi har bir soʻz bir bosishda maʼnosi, oʻzagi, qolipi va oʻzakdosh soʻzlariga ochiladi, kerakli soʻzlarni esa oraliqli takrorlash uchun saqlash mumkin.

- iPhone, iPad, Mac va Android qurilmalarida mavjud.
- Interfeys tillari: ingliz, arab, turk, rus, oʻzbek, ispan, fransuz, nemis, indonez, malay, urdu, italyan, portugal, bengal, qozoq, soddalashtirilgan xitoy va ozarbayjon.
- Boshlash bepul; Premium obunasi butun kutubxonani ochadi, toʻlovlar esa ilovalar doʻkoni orqali amalga oshiriladi.
- Kashf boʻlimidagi Grammatika: Nahv, A1 dan B2 gacha 58 ta qisqa dars, har biri ilova tilingizda yozilgan. 1.1 va 1.2-bekatlar bepul.

[App Storeʼdan yuklab oling](https://apps.apple.com/app/id6754500701?l=uz&pt=128247368&ct=site\_blog\_uz&mt=8) · [Google Playʼda oling](https://play.google.com/store/apps/details?id=app.fasaha.learn&hl=uz&referrer=utm\_source%3Dfasaha\_web%26utm\_medium%3Dwebsite%26utm\_campaign%3Dsite\_blog%26utm\_content%3Duz)

## Shuningdek oʻqing

- [Eʼrob nima, nahv bilan sarfning farqi nimada? Soʻzma-soʻz tahlil qilingan bitta gap misolida arab tili grammatikasi](https://fasaha.app/uz/blog/what-is-irab-arabic-grammar-nahw-sarf): Arab tili grammatikasi ikki ilmdan iborat: sarf soʻzni quradi, nahv uni gapga joylaydi, eʼrob esa shu joylashuvni koʻrsatadigan soʻz oxiridir. Olti soʻzli bitta gap ismning uchala holatini jamlaydi.
- [Qurʼon arab tili, zamonaviy adabiy arab tili yoki lahja: qaysi arabchani birinchi oʻrganish kerak](https://fasaha.app/uz/blog/quranic-literary-or-dialect-arabic): Qurʼon arab tili va zamonaviy adabiy arab tili bitta yozma tilning, fushaning ikki bosqichi; lahja esa odamlar uyda gapiradigan til. Ular qanday farq qiladi va maqsadingizga qarab qayerdan boshlash kerak.
- [Oʻn mavzudagi birinchi 100 ta arabcha soʻzingiz](https://fasaha.app/uz/blog/arabic-words-by-theme-first-100): Soʻroq soʻzlari, oila, hafta kunlari, ranglar, ovqat, uy, tana, joylar, oʻnta feʼl va oʻnta sifat hamda ularni eslab qolishni osonlashtiradigan qoliplar.

[Barcha maqolalar](https://fasaha.app/uz/blog)