---
title: "Shamsiy va qamariy harflar, ulovchi alif (hamzai vasl) | Fasaha"
description: "Arabcha soʻzlar qoʻshilib oʻqiladigan uch joy: ulovchi alif (hamzai vasl), shamsiy va qamariy harflar, ت boʻladigan ة. Gaplar, tovushlar va bitta tuzoq."
canonical: "https://fasaha.app/uz/blog/arabic-sun-moon-letters-joining-alif"
language: "uz"
direction: "ltr"
---

# Shamsiy va qamariy harflar, ulovchi alif (hamzai vasl)

Arabcha soʻzlar qoʻshilib oʻqiladigan uch joy: ulovchi alif (hamzai vasl), shamsiy va qamariy harflar, ت boʻladigan ة. Gaplar, tovushlar va bitta tuzoq.

Chop etilgan 2026-10-11 · Muallif Amaan

## Shamsiy va qamariy harflar nima, ulovchi alif qanday oʻqiladi?

Ulovchi alifda (hamzai vasl) hamza yoʻq va u faqat gap boshida oʻqiladi, boshqa soʻzdan keyin esa oʻqilmaydi. Shamsiy harf oldida ال belgisidagi ل oʻqilmaydi va keyingi harf ikki marta aytiladi: الشَّمْس, «ash-shams». Qamariy harf oldida esa ل oʻqiladi: القَمَر, «al-qamar».

Ulovchi alifda hamza yoʻq va u faqat gap boshida oʻqiladi. Gap boshidagi اِسْمِي, «mening ismim», «ismi» deb oʻqiladi. هٰذَا ابْنِي, «Bu mening oʻgʻlim», gapida esa ابْنِي soʻzining alifi oʻqilmaydi: «haza-bni».

Shamsiy harf oldida ال belgisidagi ل oʻqilmaydi, harf ikki marta aytiladi va tashdid bilan yoziladi: الشَّمْس, «ash-shams». Qamariy harf oldida ل oʻqiladi: القَمَر, «al-qamar».

Qoʻshimcha oldidan ة harfi ت boʻladi: غُرْفَةٌ, «bir xona», lekin غُرْفَتِي, «xonam».

Ulovchi alif ustiga hech qachon hamza yozilmaydi. اسْم, «nom», va ابْن, «oʻgʻil», oddiy alif bilan yoziladi, hech qachon إِسْم yoki إِبْن deb emas.

## Yozilishi boshqa, oʻqilishi boshqa

Arabcha soʻzlar alohida-alohida yoziladi, lekin gapirganda har bir soʻz keyingisiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulanadi. Uch joyda bu siz aytadigan tovushni oʻzgartiradi, va bu dars aynan shu uch joyni oʻrgatadi.

Birinchisi faqat gapni boshlaganda oʻqiladigan ulovchi alif. Ikkinchisi baʼzi harflar oldida oʻqilmaydigan, ال belgisidagi ل. Uchinchisi qoʻshimcha oldidan ت boʻladigan ة harfi. Grammatikada soʻzlarning gapda shunday qoʻshilib oʻqilishi الوَصْل, yaʼni vasl deb ataladi.

Bu qoidalar sizga notanish emas. Oʻzbek imlosida yozilgan har bir harf oʻqiladi, lekin arabcha ismlarni siz allaqachon shu qoidalar bilan aytasiz: «Abdulaziz» ismida «l» eshitiladi, «Abdurahmon» ismida esa yoʻq. «Bismillah» soʻzida alif aytilmaydi. Bu Fasahadagi Nahv kursining 1.2-bekati. U soʻzning uch turini oʻrgatadigan 1.1-bekatdan keyin keladi.

## Ulovchi alif (hamzai vasl)

Baʼzi arabcha soʻzlar hamzasiz alif bilan boshlanadi. Bu ulovchi alif: nahv kitoblarida u hamzai vasl yoki vaslali hamza deb ataladi. U faqat gapni shu soʻz bilan boshlaganingizda oʻqiladi. Oldida boshqa soʻz kelsa, alif oʻqilmaydi va ikki soʻz bir-biriga qoʻshilib ketadi.

Gap boshida alif «i» deb aytiladi. اِسْمِي أَحْمَدُ, «Mening ismim Ahmad», gapining birinchi soʻzi «ismi» deb oʻqiladi. Gap oʻrtasida esa alif aytilmaydi. هٰذَا ابْنِي, «Bu mening oʻgʻlim», gapida هٰذَا soʻzining oxirgi unlisi ابْنِي soʻzidagi «b» tovushiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulanadi: «haza-bni».

Bitta gapda ikkalasi ham bor. اِسْمُ ابْنِي أَحْمَدُ, «Oʻgʻlimning ismi Ahmad», gapidagi uchala soʻz alif bilan boshlanadi. اِسْمُ gapni boshlaydi, shuning uchun alifi oʻqiladi: «ismu». ابْنِي soʻzidan oldin boshqa soʻz bor, shuning uchun uning alifi oʻqilmaydi: «ismu-bni». أَحْمَدُ esa hamzali alif bilan boshlanadi, shuning uchun bu ism gapning qayerida kelmasin, doim oʻqiladi.

ال belgisidagi alif ham ulovchi alif. أَيْنَ المَطْبَخ؟, «Oshxona qayerda?», savolida siz «ayna l-matbax» eshitasiz: alif أَيْنَ soʻzidan keyin oʻqilmaydi, ل esa oʻqiladi.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ, «Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan», iborasi bir qadam nariga boradi. بِسْمِ bu بِ, «bilan», va اسْم, «nom», soʻzlarining qoʻshilgani, va bu iborada اسْم soʻzining ulovchi alifi hatto yozilmaydi. Alloh ismi, اللّٰهِ, ham ulovchi alif bilan boshlanadi, shuning uchun boshqa soʻzdan keyin «bismi-llah» eshitiladi.

## Tuzoq: ulovchi alif ustiga hamza yozmang

Ulovchi alif ustiga hamza yozmang. اسْم, «nom», va ابْن, «oʻgʻil», oddiy alif bilan yoziladi, hech qachon إِسْم yoki إِبْن deb emas.

Mashqlar buni toʻgʻridan-toʻgʻri sinaydi. «Mening ismim Amina» gapini tuzish uchun اِسْمِي va إِسْمِي boʻlaklaridan birini tanlaysiz. Faqat oddiy alifli shakl toʻgʻri: اِسْمِي أَمِينَةُ. «Isming nima?» savolini tuzganda ham javob oddiy alif bilan yoziladi: مَا اسْمُكَ؟

## Shamsiy va qamariy harflar

Ikkinchi joy ال belgisidagi ل. Shamsiy harflar deb ataladigan baʼzi harflar oldida ل oʻqilmaydi va undan keyingi harf ikki marta aytiladi. Qamariy harflar deb ataladigan qolgan harflar oldida esa ل oʻqiladi.

Shamsiy, yaʼni quyosh harflari va qamariy, yaʼni oy harflari ikki soʻzdan nom olgan. الشَّمْس, «quyosh», soʻzida ل oʻqilmaydi: «ash-shams» deysiz. القَمَر, «oy», soʻzida esa u oʻqiladi, «al-qamar», xuddi har bir qamariy harf oldidagi kabi.

Sababi harflarning qanday aytilishida. Shamsiy harflar xuddi ل kabi til uchi bilan aytiladi, shuning uchun ل yoʻqoladi va uning oʻrniga keyingi harf ikkilanadi.

Buni arabcha ismlardan ham bilasiz. «Abdulaziz» va «Abdulqodir» ismlarida «l» eshitiladi, chunki undan keyingi harflar qamariy. «Abdurahmon» va «Abdurashid» ismlarida esa «l» yoʻq: undan keyingi «r» shamsiy harf, shuning uchun arabchada «l» oʻqilmaydi va «r» ikki marta aytiladi.

## Farqni gapda eshitish

Darsdagi الشَّمْسُ وَالقَمَرُ فِي السَّمَاءِ, «Quyosh va oy osmonda», gapida ikkala tur ham bor. الشَّمْسُ soʻzida ش shamsiy harf, shuning uchun «ash-shams» deysiz. وَالقَمَرُ soʻzida ق qamariy harf, shuning uchun ل oʻqiladi: «val-qamar», «va oy». Faqat alif oʻqilmaydi, chunki oldida وَ, «va», bor. السَّمَاءِ soʻzida س shamsiy harf, shuning uchun «as-samaʼ», «osmon» deysiz.

فِي soʻzi yana bir ulanishni koʻrsatadi. ال oldida uning choʻziq «i» tovushi qisqa aytiladi, shuning uchun فِي السَّمَاءِ «fis-samaʼ» kabi eshitiladi. الطَّعَامُ فِي المَطْبَخِ, «Ovqat oshxonada», gapida esa فِي المَطْبَخِ «fil-matbax» kabi eshitiladi. U yerda ل oʻqiladi, chunki م qamariy harf, الطَّعَامُ soʻzida esa shamsiy ط bor: «at-taʼam», «ovqat».

Harakatli matnda qaysi tur ekanini koʻrish mumkin. ال belgisidan keyingi shamsiy harf ikki marta aytilgani uchun tashdid oladi, qamariy harfda esa tashdid boʻlmaydi.

Tuzish mashqida «choy va qahva» iborasi soʻraladi: الشَّايُ وَالقَهْوَةُ. Notoʻgʻri boʻlaklar qoidani koʻrsatadi. الْشَايُ «al-shay» deb oʻqilar edi, lekin ش shamsiy harf, shuning uchun toʻgʻri soʻzda tashdid bor: «ash-shay». وَالقَّهْوَةُ esa ق ustiga tashdid qoʻyadi, lekin ق qamariy harf va ikkilanmaydi: «val-qahva».

## Qoʻshimcha oldidan ة harfi ت boʻladi

Uchinchi joy koʻp ismlarning oxiridagi ة harfi, uning nomi toi marbuta. U aslida «t» tovushi: toʻxtaganda aytilmaydi, qoʻshimcha oldidan esa aytiladi. سَيَّارَةٌ, «bir mashina», soʻzida toʻxtasangiz, u «-a» bilan tugaydi. Oʻzbek tiliga kirgan arabcha soʻzlarda ham buni koʻrasiz: «jamoa» va «jamoat» bitta arabcha soʻzdan kelgan, biri «t» tovushisiz, ikkinchisi u bilan.

Qoʻshimcha qoʻshilganda ة harfi ت deb yoziladi. غُرْفَةٌ «bir xona», غُرْفَتِي esa «xonam» degani. سَيَّارَةٌ «bir mashina», سَيَّارَتِي esa «mashinam». «Mening» maʼnosidagi ي qoʻshimchasi ت harfidan keyin keladi.

Agar حَقِيبَة «sumka» boʻlsa, «sumkam» حَقِيبَتِي boʻladi. ة faqat soʻzning oxirgi harfi boʻladi, shuning uchun حَقِيبَةِي notoʻgʻri. U qoʻshimcha oldidan yoʻqolib ketmaydi, shuning uchun حَقِيبِي ham notoʻgʻri. U ه harfiga oʻxshaydi, lekin «t» deb oʻqiladi, shuning uchun حَقِيبَهِي ham notoʻgʻri.

Oxirgi mashq buni gapga qoʻyadi: مَدِينَتِي عَمَّانُ, «Mening shahrim Ammon». مَدِينَتِي, «shahrim», soʻzida ة harfi ت boʻlgan.

## Bu dars Fasahada qanday oʻtadi

Fasaha ilovasidagi Grammatika boʻlimi Kashf ichida joylashgan, iOS va Android qurilmalarida ishlaydi va Nahv bilan ochiladi: A1 dan B2 gacha toʻrt darajaga boʻlingan, bekat deb ataladigan 58 ta qisqa dars. «Soʻzlar qoʻshilib oʻqiladigan joylar» A1 darajasidagi, «Gapning asosi» qismidagi 1.2-bekat, va u 1.1-bekat kabi bepul.

Har bir bekat uch qadamdan iborat. «Koʻring» qoidani haqiqiy gaplarda koʻrsatadi: gap boshidagi ulovchi alif, gap oʻrtasidagi ulovchi alif hamda qamariy harf yonidagi shamsiy harf. Boʻyalgan harflar soʻzlar qoʻshiladigan joylardir.

«Sinab koʻring» tayyorgarlik va isbot mashqlarini beradi. Alifi oʻqilmaydigan soʻzni yoki ال belgisidagi ل eshitiladigan soʻzni bosasiz. Soʻzni tinglab, uning maʼnosini tanlaysiz va soʻz boʻlaklaridan qisqa gaplar tuzasiz. «Saqlang» qadamida esa qoidani oʻz soʻzlaringiz bilan «Kitobingiz»ga yozasiz, «Takror» uni keyinroq qaytaradi.

## Soʻzlar qoʻshiladigan joylar, soʻzma-soʻz

Darsdagi soʻzlar: har biri qanday oʻqilishi va nimaga quloq solish kerakligi bilan.

1. Shamsiy harf: الشَّمْسُ — quyosh
2. Qamariy harf: القَمَرُ — oy
3. Shamsiy harf: السَّلَامُ — tinchlik
4. Qamariy harf: البَابُ — eshik
5. Ulovchi alif oʻqiladi: اِسْمِي — mening ismim
6. Ulovchi alif oʻqilmaydi: هٰذَا ابْنِي — bu mening oʻgʻlim
7. Oxiridagi ة: غُرْفَةٌ — bir xona
8. ة harfi ت boʻladi: غُرْفَتِي — xonam
9. Oxiridagi ة: سَيَّارَةٌ — bir mashina
10. ة harfi ت boʻladi: سَيَّارَتِي — mashinam

### Hamzai vasl nima?

Bu ulovchi alif: soʻz boshidagi hamzasiz alif, masalan, اسْم, «nom», soʻzining birinchi harfi. U faqat gapni shu soʻz bilan boshlaganingizda oʻqiladi. Oldida boshqa soʻz kelsa, u oʻqilmaydi: اِسْمُ ابْنِي, «oʻgʻlimning ismi», «ismu-bni» deb oʻqiladi.

### Shamsiy va qamariy harflar nima?

Bu arab harflarining ikki guruhi boʻlib, ular الشَّمْس, «quyosh», va القَمَر, «oy», soʻzlaridan nom olgan. Shamsiy harf oldida ال belgisidagi ل oʻqilmaydi va harf ikki marta aytiladi. Qamariy harf oldida ل oʻqiladi.

### ة harfi nega ت boʻladi?

ة toʻxtaganda aytilmaydigan, qoʻshimcha oldidan esa aytiladigan «t» tovushidir. U faqat soʻzning oxirgi harfi boʻladi, shuning uchun «mening» maʼnosidagi ي kabi qoʻshimcha qoʻshilganda ت deb yoziladi: سَيَّارَةٌ, «bir mashina», سَيَّارَتِي, «mashinam» boʻladi.

### Ism soʻzini إِسْم deb hamza bilan yozish xatomi?

Ha. اسْم, «nom», ulovchi alif bilan boshlanadi, ulovchi alif esa hech qachon hamza bilan yozilmaydi. ابْن, «oʻgʻil», ham shunday: hech qachon إِبْن emas.

### Fasahadagi Grammatika boʻlimi nima va bu dars bepulmi?

Grammatika Fasaha ilovasining Kashf boʻlimidagi qism boʻlib, iOS va Android qurilmalarida ishlaydi. U Nahv bilan ochiladi: A1 dan B2 gacha boʻlgan, bekat deb ataladigan 58 ta qisqa dars, har biri ilova tilingizda yozilgan. Bu dars 1.2-bekat. 1.1 va 1.2-bekatlar bepul, qolganlari Premium tarkibida.

## Manbalar

- [Wikipedia, Sun and moon letters (ikki guruh va aniqlik belgisidagi «l» tovushining singishi)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sun\_and\_moon\_letters)
- [Wikipedia, Wasla (ulovchi hamza, hamzatu l-waṣli)](https://en.wikipedia.org/wiki/Wasla)
- [Wikipedia, Arabic grammar (hamzai vasl, tashdid va toi marbuta)](https://en.wikipedia.org/wiki/Arabic\_grammar)

## Fasaha haqida

Fasaha arab tilini oʻqish orqali oʻrgatadigan ilovadir. Hikoyalar, podkastlar, videolar va maqolalardagi har bir soʻz bir bosishda maʼnosi, oʻzagi, qolipi va oʻzakdosh soʻzlariga ochiladi, kerakli soʻzlarni esa oraliqli takrorlash uchun saqlash mumkin.

- iPhone, iPad, Mac va Android qurilmalarida mavjud.
- Interfeys tillari: ingliz, arab, turk, rus, oʻzbek, ispan, fransuz, nemis, indonez, malay, urdu, italyan, portugal, bengal, qozoq, soddalashtirilgan xitoy va ozarbayjon.
- Boshlash bepul; Premium obunasi butun kutubxonani ochadi, toʻlovlar esa ilovalar doʻkoni orqali amalga oshiriladi.
- Kashf boʻlimidagi Grammatika: Nahv, A1 dan B2 gacha 58 ta qisqa dars, har biri ilova tilingizda yozilgan. 1.1 va 1.2-bekatlar bepul.

[App Storeʼdan yuklab oling](https://apps.apple.com/app/id6754500701?l=uz&pt=128247368&ct=site\_blog\_uz&mt=8) · [Google Playʼda oling](https://play.google.com/store/apps/details?id=app.fasaha.learn&hl=uz&referrer=utm\_source%3Dfasaha\_web%26utm\_medium%3Dwebsite%26utm\_campaign%3Dsite\_blog%26utm\_content%3Duz)

## Shuningdek oʻqing

- [Harakatlar: arabcha soʻz qanday oʻqilishini koʻrsatadigan kichik belgilar](https://fasaha.app/uz/blog/arabic-harakat-vowel-marks): Fatha, kasra, zamma, sukun, tashdid va uchta tanvin bitta harf ustida; haqiqiy soʻzlar, boshlovchilar soʻraydigan yana ikki belgi va bosma matn ularning hammasini tushirib qoldiradigan joylar.
- [Soʻzning uch turi: arabcha ism, feʼl va harf qanday ajratiladi](https://fasaha.app/uz/blog/arabic-noun-verb-particle-ism-fil-harf): Har bir arabcha soʻz ism, feʼl yoki harf. Ism ال oladi, hozirgi-kelasi zamon feʼli toʻrt harfdan biri bilan boshlanadi, harf esa hech qachon ال olmaydigan kichik bogʻlovchi soʻz.
- [Arab tilida oʻz darajangizga mos matnni qayerdan topasiz? A0 dan C2 gacha nima bor va qanday tanlash kerak](https://fasaha.app/uz/blog/arabic-graded-readers-by-level): Kattalar uchun darajalangan arabcha matnlar kam, yagona oʻlchov esa yoʻq. Bunday matn nimani nazorat qiladi, bosma va onlayn nima bor, va oʻz oʻrningizni topish uchun yetti darajadan bittadan birinchi satr.

[Barcha maqolalar](https://fasaha.app/uz/blog)