Insya-Allah, Masya-Allah, Habibi: Maksud Harfiahnya

Apakah maksud harfiah frasa Arab lazim seperti insya-Allah dan masya-Allah dari segi tatabahasa?

Insya-Allah (إِنْ شَاءَ ٱللَّٰه) ialah klausa syarat yang bermaksud 'jika Allah telah menghendaki', yang melekatkan niat pada masa depan yang belum tertulis. Masya-Allah (مَا شَاءَ ٱللَّٰه) menggunakan kata ganti nama relatif yang bermaksud 'apa yang telah Allah kehendaki', yang menyandarkan pujian terhadap realiti yang sedia wujud kepada sumber ilahinya dan bukan kepada kebanggaan manusia.

Ungkapan yang sudah berabad-abad dalam bahasa Melayu

Anda mungkin menyebut insya-Allah beberapa kali sehari. Anda menjawab assalamualaikum, mengucap alhamdulillah apabila ditanya apa khabar, dan memulakan makan dengan bismillah. Ungkapan-ungkapan ini bukan pinjaman baharu. Kamus Dewan menyenaraikan insya-Allah, masya-Allah, alhamdulillah dan assalamualaikum sebagai kata masukan bahasa Melayu, dengan takrif dalam bahasa Melayu.

Umurnya panjang. Islam sampai ke Tanah Melayu kira-kira pada abad ke-12 dan ke-13 Masihi, dan Batu Bersurat Terengganu, bertarikh 1303, ialah batu bersurat Melayu tertua yang ditulis sepenuhnya dalam tulisan Jawi. Sejak itu, bahasa Melayu telah meminjam beribu-ribu perkataan, istilah dan ungkapan Arab.

Kerana sudah lama menjadi bahasa Melayu, ungkapan ini tiba dalam bentuk Melayu. Kamus Dewan menulis alhamdulillah dan assalamualaikum sebagai satu perkataan, dan insya-Allah dengan tanda sempang. Bentuk itu betul untuk bahasa Melayu, tetapi ia menyembunyikan apa yang ada di dalamnya: إِنْ شَاءَ ٱللَّٰه ialah tiga perkataan Arab, dan اَلْحَمْدُ لِلَّٰه ialah dua perkataan, yang kedua membawa kata sendi li- yang bercantum.

Makna juga boleh bergerak apabila sesuatu ungkapan menetap dalam bahasa baharu. Kamus Dewan memberi masya-Allah dua makna: apa yang dikehendaki Allah, dan seruan untuk menyatakan rasa hairan. Makna pertama ialah makna Arabnya. Makna kedua milik bahasa Melayu, dan perbezaan itu wajar diketahui sebelum anda menggunakannya dalam bahasa Arab.

Insya-Allah menunjuk ke hadapan

إِنْ شَاءَ ٱللَّٰه ialah tiga perkataan, bukan satu: إِنْ (in, “jika”), شَاءَ (shāʼa, “Dia menghendaki”), ٱللَّٰه (Allāh, “Allah”). Secara harfiah, jika Allah menghendaki. Dari segi tatabahasa, ia ialah klausa syarat yang akibatnya tidak disebut, kerana akibatnya ialah apa sahaja yang baru anda perkatakan.

Struktur itu memberitahu anda dengan tepat bila ia digunakan: tentang sesuatu yang belum pasti. Saya akan berjumpa anda esok, insya-Allah. Pembedahan itu akan berjalan lancar, insya-Allah. Ia melekatkan dirinya pada masa depan yang tidak anda kawal, yang pada praktiknya bermaksud setiap masa depan.

Ada yang menganggap ia bermaksud tidak. Tafsiran itu memang wujud, tetapi ia sindiran, dan sindiran ialah penggunaan bertanda sesuatu perkataan, bukan maksudnya. Ibu bapa yang menyebut insya-Allah kepada anak yang meminta aiskrim mungkin memang bermaksud tidak, sama seperti ibu bapa yang berkata “nanti kita tengok” mungkin memang bermaksud tidak. Kedua-duanya bukan apa yang dikatakan oleh perkataan itu.

Apabila disebut secara jujur, ia langsung bukan dalih. Ia ialah komitmen yang disertai syarat, dan syaratnya ialah dunia bekerjasama.

Masya-Allah menunjuk ke belakang

مَا شَاءَ ٱللَّٰه juga ialah tiga perkataan: مَا (mā, “apa”), شَاءَ (shāʼa, “menghendaki”), ٱللَّٰه. Apa yang telah Allah kehendaki. Kata kerjanya dalam kala lampau, dan satu fakta itu sahaja ialah keseluruhan perbezaan yang dicari orang. Insya-Allah disebut tentang apa yang belum berlaku. Masya-Allah disebut tentang apa yang sudah berlaku.

Anda menyebutnya apabila melihat sesuatu yang baik: anak yang sihat, rumah yang siap, hasil kerja seseorang, wajah seseorang. Tetapi ia membawa tugas kedua yang disembunyikan oleh terjemahan. Di kebanyakan dunia berbahasa Arab, kekaguman terbuka terasa tidak selesa jika berdiri sendiri, kerana ia dikaitkan dengan ‘ain — الْعَيْن, pandangan dengki. Masya-Allah ialah apa yang menjadikan pujian selamat. Ia menyandarkan hasil itu kepada sumbernya dan bukan mengingininya.

Inilah sebabnya meninggalkannya boleh kedengaran janggal. Dalam bahasa Arab, pujian seperti “anak anda comel” yang disebut tanpa apa-apa tambahan boleh dibaca sebagai renungan yang tidak disandarkan. Masya-Allah bukan hiasan pada pujian itu; ia bahagian yang menyatakan bahawa anda bermaksud baik.

Habibi ialah akar kata dan akhiran, dan anda boleh melihat kedua-duanya

حَبِيبِي terpecah kepada dua bahagian yang akan memberi manfaat kepada anda selama bertahun-tahun. Akar katanya ialah ح ب ب, yang membawa idea cinta. Masukkan ia ke dalam wazan فَعِيل dan anda mendapat حَبِيب, ḥabīb, “kekasih”. Tambah akhiran ـِي, -ī, “saya”, dan anda mendapat habibi: kekasihku.

Tiada bahagian yang sekali guna. Akar kata yang sama memberi حُبّ (ḥubb, cinta), مَحْبُوب (maḥbūb, dicintai atau popular), أَحْبَاب (aḥbāb, orang-orang tersayang). Akhiran ـِي yang sama memberi رَبِّي (rabbī, Tuhanku), أُمِّي (ummī, ibuku), أَخِي (akhī, saudara lelakiku), اِسْمِي (ismī, namaku). Dua fakta kecil, dan banyak perkataan tidak lagi kabur.

Tentang penggunaan: habibi disebut oleh lelaki kepada kawan lelaki, oleh ibu kepada anak, oleh penjaga kedai kepada orang asing, dan oleh hampir setiap penyanyi pop Arab yang masih hidup. حَبِيبْتِي, habibti, ialah bentuk yang ditujukan kepada wanita. Julatnya lebih luas daripada mana-mana satu panggilan Melayu: ia boleh selembut “sayang” seorang ibu dan sesantai “bang” di kedai. Seperti setiap perkataan mesra, ia boleh diputar: “dengar sini, habibi” di awal ayat biasanya bermaksud penutur akan membantah anda.

• ح ب ب — ḥubb (cinta), ḥabīb (kekasih), maḥbūb (popular), aḥbāb (orang-orang tersayang)
• س ل م — salām (kesejahteraan), islām (penyerahan diri), muslim (orang yang menyerah diri), sallama (dia telah memberi salam)
• ح م د — ḥamd (pujian), al-ḥamdu lillāh (segala puji bagi Allah), dan nama Muḥammad, Aḥmad dan Maḥmūd

Kebanyakan yang anda ketahui ialah frasa, dan frasa boleh dipisahkan

Kira ungkapan Arab yang anda sebut dalam seminggu dan anda mungkin mendapat kira-kira dua puluh. Pisahkannya dan jumlah itu menjadi kira-kira tiga kali ganda, kerana hampir setiap satu daripadanya ialah dua atau tiga perkataan yang bercantum, di telinga dan dalam ejaan Melayu.

بِسْمِ ٱللَّٰه ialah bi- (“dengan, dalam”) ditambah ism (“nama”) ditambah Allāh. اَلْحَمْدُ لِلَّٰه ialah al-ḥamd (“pujian itu”) ditambah li- (“bagi, untuk”) ditambah Allāh. جَزَاكَ ٱللَّٰهُ خَيْرًا — semoga Allah membalas anda dengan kebaikan — ialah kata kerja, kata ganti nama objek, subjek dan keterangan mansub, iaitu pelajaran tatabahasa yang telah anda bawa ke mana-mana di dalam poket tanpa membukanya.

Bahagian yang terkeluar ialah tepat bahagian yang paling kerap digunakan bahasa Arab: bi-, li-, kata sandang takrif al-, akhiran kata ganti nama. Inilah kata fungsi, dan ia kosa kata paling bernilai dalam bahasa itu justeru kerana ia tidak menarik. Kata nama memberitahu anda topik sesuatu ayat. Kata fungsi memberitahu anda apa yang didakwa oleh ayat itu.

Apa yang anda miliki, dan apa yang anda tiada

Wajar untuk tepat tentang saiz kelebihan permulaan ini, kerana ia tulen dan ia sempit.

Anda memiliki ungkapan-ungkapan ini sebagai sebahagian daripada bahasa anda sendiri, setiap satu dengan situasi yang terpateri padanya, dan di belakangnya beribu-ribu kata pinjaman Arab. Itu jauh lebih banyak daripada yang biasanya dimiliki oleh pemula, dan ia penting atas sebab tertentu: bahasa Arab bertulis pertama yang anda temui sudah biasa di telinga. Mempelajari ejaan Arab bagi perkataan yang sudah boleh anda sebut ialah versi paling mudah bagi tugas itu.

Apa yang biasanya belum ada ialah ejaan Arabnya dan tatabahasa yang menggabungkan perkataan menjadi ayat. Itulah separuh yang hilang. Ia juga separuh yang murah — huruf Arab mengambil masa beberapa minggu dan bukan bertahun-tahun, lebih singkat lagi jika anda sudah membaca Jawi, dan senarai pendek kata fungsi memberi lebih banyak manfaat kepada pembacaan berbanding senarai panjang kata nama.

Perkataan yang sudah anda sebut ialah pintu. Ia bukan biliknya.

Dua puluh dua perkataan Arab yang sudah anda dengar, dalam bentuk tulisan

Setiap satu daripada ini ialah perkataan yang mungkin pernah anda sebut atau dengar. Berikut ialah ejaannya, makna harfiahnya, dan situasi yang sebenarnya mencetuskannya. Baca lajur harfiah: di situlah tatabahasa bersembunyi.

1. 1 · Syarat: إِنْ شَاءَ ٱللَّٰه — jika Allah menghendaki
2. 2 · Yang melihat ke belakang: مَا شَاءَ ٱللَّٰه — apa yang telah Allah kehendaki
3. 3 · Yang anda sebut sentiasa: اَلْحَمْدُ لِلَّٰه — segala puji milik Allah
4. 4 · Sebelum anda bermula: بِسْمِ ٱللَّٰه — dengan nama Allah
5. 5 · Kekaguman: سُبْحَانَ ٱللَّٰه — Maha Suci Allah
6. 6 · Permohonan maaf: أَسْتَغْفِرُ ٱللَّٰه — aku memohon ampun kepada Allah
7. 7 · Salam: اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ — kesejahteraan ke atas kamu
8. 8 · Jawapan: وَعَلَيْكُمُ ٱلسَّلَام — dan ke atas kamu, kesejahteraan
9. 9 · Yang penuh kasih sayang: حَبِيبِي — kekasihku
10. 10 · Yang ada dalam setiap lagu: يَلَّا — mari pergi; ayuh
11. 11 · Noktah: خَلَاص — cukup; sudah selesai
12. 12 · Sumpah: وَٱللَّٰه — demi Allah
13. 13 · Tahniah: مَبْرُوك — diberkati
14. 14 · Terima kasih: شُكْرًا — terima kasih
15. 15 · Sama-sama: عَفْوًا — maaf
16. 16 · Selamat datang: أَهْلًا وَسَهْلًا — sebagai keluarga, dan dengan selesa
17. 17 · Doa keberkatan: بَارَكَ ٱللَّٰهُ فِيك — semoga Allah memberkati anda
18. 18 · Ucapan terima kasih yang juga doa: جَزَاكَ ٱللَّٰهُ خَيْرًا — semoga Allah membalas anda dengan kebaikan
19. 19 · Dibenarkan: حَلَال — dibenarkan, sah
20. 20 · Dilarang: حَرَام — dilarang; juga suci
21. 21 · Selamat pagi: صَبَاحُ ٱلْخَيْر — pagi kebaikan
22. 22 · Selamat tinggal: مَعَ ٱلسَّلَامَة — bersama keselamatan

Apakah perbezaan antara insya-Allah dan masya-Allah?

Kala, dan oleh itu arah. إِنْ شَاءَ ٱللَّٰه mengandungi syarat dan menunjuk ke hadapan, kepada sesuatu yang belum berlaku: “Saya akan datang esok, insya-Allah.” مَا شَاءَ ٱللَّٰه mengandungi kata kerja lampau dan menunjuk ke belakang, kepada sesuatu yang sudah wujud: anak yang sihat, rumah yang siap, hasil kerja yang baik. Jika sudah berlaku, masya-Allah. Jika belum, insya-Allah.

Adakah insya-Allah bermaksud tidak?

Tidak secara harfiah, dan biasanya tidak. Ia bermaksud “jika Allah menghendaki”, dan apabila disebut secara jujur ia ialah niat yang disertai syarat. Ia boleh digunakan secara sindiran untuk bermaksud tidak — sama seperti “nanti kita tengok” dalam bahasa Melayu — dan penggunaan itu memang wujud, tetapi ia kes bertanda dan bukan maksudnya. Anggaplah ia ikhlas melainkan nada memberitahu sebaliknya.

Apakah maksud habibi, dan bolehkah saya menyebutnya?

Ia bermaksud “kekasihku”, daripada akar kata ح ب ب ditambah akhiran -ī, “saya”. Pada praktiknya ia merangkumi segala-galanya daripada ibu kepada anak, kepada dua kawan lelaki, kepada penjaga kedai yang menyapa pelanggan. حَبِيبْتِي (habibti) ialah bentuk yang digunakan kepada wanita. Ia selamat disebut kepada kawan dan biasanya mesra; sedarlah bahawa membuka ayat dengannya juga boleh menandakan bahawa bantahan akan menyusul.

Bolehkah orang bukan Islam menyebut insya-Allah atau alhamdulillah?

Boleh. Di negara berbahasa Arab, ungkapan ini sebahagian daripada pertuturan biasa dan digunakan oleh penganut Kristian Arab dan penutur yang tidak beragama sama banyaknya dengan orang lain. Asal-usulnya keagamaan dan fungsinya sosial. Satu-satunya kesilapan sebenar ialah menggunakannya dalam situasi yang salah.

Bagaimanakah menjawab assalamu alaykum?

وَعَلَيْكُمُ ٱلسَّلَام, wa ʻalaykumu s-salām, “dan ke atas kamu, kesejahteraan”. Jawapan itu membalikkan salam dan bukan mengulanginya, dan itulah sebabnya ia tetap. Terdapat bentuk yang lebih panjang yang menambah “dan rahmat Allah serta keberkatan-Nya”, dan menjawab salam yang panjang dengan yang lebih panjang dianggap adab yang baik.

Adakah mengetahui perkataan-perkataan ini bermakna saya sudah tahu sedikit bahasa Arab?

Sedikit, dan wajar untuk tepat tentang bahagian yang mana. Anda memiliki ungkapan-ungkapan ini sebagai sebahagian daripada bahasa Melayu, dengan situasinya melekat — kosa kata yang tulen, dan bahan yang ideal untuk mempelajari ejaan Arab, kerana perkataannya sudah biasa. Apa yang biasanya belum ada ialah ejaan Arab dan tatabahasa yang menggabungkan perkataan menjadi ayat. Itulah separuh yang hilang, dan ia separuh yang lebih kecil.

Sumber

• The National — The meaning behind commonly misunderstood Arabic words (maksud di sebalik perkataan Arab yang sering disalah faham)
• Merriam-Webster — entri kamus inshallah
• Quranic Arabic Corpus, University of Leeds — data akar kata dan lema
• PRPM DBP, Kamus Dewan Edisi Keempat — insya-Allah
• PRPM DBP, Kamus Dewan Edisi Keempat — masya-Allah
• PRPM DBP, Kamus Dewan Edisi Keempat — alhamdulillah
• PRPM DBP, Kamus Dewan Edisi Keempat — assalamualaikum
• PRPM DBP, Kamus Dewan Edisi Keempat — ihram
• Wiktionary — selamat (Malay: daripada bahasa Arab سَلَامَة)
• Wiktionary — tahniah (Malay: daripada bahasa Arab تَهْنِئَة)
• Makmur Harun et al., “Teknik Penerapan Serapan Arab dalam Bahasa Melayu Berpandukan Durus al-Lughah al-Arabiyah”, Prosiding SUTERA ke-2, UniMAP
• Arif Karkhi Abukhudairi, “A Phonetic, Morphological and Semantic Analysis of Arabic Words in Malay”, Journal of Modern Languages 9(1), 1995

Tentang Fasaha

Fasaha ialah aplikasi pembelajaran bahasa Arab yang dibina di sekitar membaca bahasa Arab sebenar dan bukan menghafal perkataan terpencil. Ia berjalan di iPhone, iPad, Mac dan Android, dan antara mukanya tersedia dalam bahasa Inggeris, Arab, Turki, Rusia, Uzbek, Sepanyol, Perancis, Jerman, Indonesia, Melayu dan Urdu.

• Setiap perkataan Arab dalam aplikasi boleh diketik: maksud, akar kata dan wazan terbuka di tempatnya, tanpa meninggalkan baris yang sedang anda baca.
• Kamus menunjukkan akar kata yang membina sesuatu perkataan, jadi perkataan yang anda cari membawa keluarganya bersama.
• Perkataan dan baris yang anda simpan kembali untuk ulang kaji, dan itulah yang mengubah carian menjadi kosa kata.
• Bahasa Arab Standard Moden, laras bahasa bertulis. Fasaha tidak mengajar dialek lisan.