Önce öğrenilecek 20 Kurʼan kelimesi: anlamını bilmeden ezberleyenler için bir liste

Kur’an’da en çok geçen kelime bir isim değildir

Leeds Üniversitesi Dil Araştırmaları Grubu’nun sürdürdüğü Kur’an Arapça Külliyatı’nda maddeleri sayarsanız en sık geçen kelime iki harfli bir edat çıkar: مِن, 3226 geçişle. Ardından 2699 ile Allah ismi gelir. Sonra 2177 ile مَا, 1701 ile فِي, 1691 ile لَا, 1682 ile إِنَّ ve tek madde altında toplanan الَّذِي, الَّتِي, الَّذِينَ ailesi 1464 ile. İlk beşin içinde, bir mealin koyu dizeceği tek bir kelime yoktur.

Bu bir merak konusu değil, doğrudan bir açıklamadır. Yüz tane isim ezberlemiş birinin hâlâ ayet okuyamamasının sebebi budur. İsimler cümlenin neyle ilgili olduğunu söyler; edatlar o şey hakkında ne söylendiğini. رَحْمَة kelimesinin rahmet demek olduğunu bilip yine de ayetin bunu olumladığını mı, reddettiğini mi, bir gruba mı hasrettiğini yoksa şarta mı bağladığını bilemezsiniz; çünkü buna لَا, مَا, إِلَّا ve إِنْ karar verir.

Sıklık farkı büyütür. Öğrendiğiniz bir isim, yalnızca o ismin geçtiği yerleri kazandırır. Öğrendiğiniz bir edat ise kitaptaki neredeyse her cümlenin bir parçasını kazandırır. Bu frekanstaki yirmi madde, birbirinden bağımsız yirmi bilgi değildir; metnin tekrar eden eklem yerleridir. Onları görmeye başladığınızda Arapçayı ilgisiz kelimeler dizisi olarak okumayı bırakır, cümle okumaya başlarsınız. Aradaki fark, bir kelime listesine bakmakla bir iddiayı takip etmek arasındaki farktır.

Türkçenin size verdiği kelimeler isimlerdir; ayeti çözenler değildir

Türkçe konuşan biri Arapça bir metnin karşısına boş elle çıkmaz. Aşağıdaki yirmi kelimenin yalnızca kendisinden Türkçeye kitap, ilim, âlim, malûm, muallim, talim, amel, kavim, sema, yevmiye, iman, mümin, emanet, rab, mekân, kâinat ve makale geçmiştir. Dahası, Türkçe bu kelimeleri tek tek değil kök aileleri hâlinde almıştır: ilim, âlim, malûm ve muallim aynı ع ل م kökünün türevleridir. Yani Arapçanın kök ve kalıp sistemi size zaten öğretilmiş, sadece adı konmamıştır.

Ama tam burada bir asimetri vardır ve mesele odur. Türkçe Arapçadan isim ve sıfat aldı, edat almadı. مِن, فِي, الَّذِي, لَا, إِنَّ, أَنْ ve لَمْ kelimelerinin Türkçede ödünç bir karşılığı yoktur, çünkü Türkçe bu işleri kelimeyle değil ekle görür: -den, -de, -en, değil, -me. Sonuç şudur: bir ayete baktığınızda tanıdığınız kelimeler nesneleri adlandıranlar, tanımadıklarınız ise onları birbirine bağlayanlardır. Yani eksik olan dağarcık değil, dağarcığı cümle hâline getiren bağlantıdır.

Kur’an kursunda ya da hafızlıkta yetişen bir okur için bu, tanıdık bir histir. Yüzünden okumak ve ezber doğru bir hedefti ve o hedefe ulaşıldı; anlam ise mealden gelirdi, yani metnin kendisinden değil. Elinizdeki pasif isim dağarcığı gerçek bir sermayedir ve sıfırdan başlayan birinin aylarca çalışarak edineceği şeydir. Eksik olan, o isimleri birbirine bağlayan kırk kadar küçük kelimedir ve bu yazının konusu tam olarak onlardır.

Ezberden okumak ile anlamak iki ayrı beceridir

Çocukken hafızlığını tamamlamış birinin elinde olağanüstü bir sermaye vardır: metin, sırasıyla, hızla ve ömür boyu erişilebilir hâlde. O eğitimin kurduğu şey bir ses dizisinin hatırlanmasıdır. Her diziyi bir anlama bağlayan halkayı ise kendiliğinden kurmaz, çünkü o halka hiçbir zaman hedef değildi ve hedef olmadığı için de ölçülmedi. Bu, ezberin kusuru değildir; kimsenin o çocuktan istemediği, dolayısıyla hiç çalıştırılmamış ikinci bir beceridir.

Nerede durduğunuzu bir dakikada ölçebilirsiniz. Ezbere bildiğiniz kısa bir sureyi okuyun. Herhangi bir ayetten sonra durun ve o ayetin ne iddia ettiğini kendi dilinizde söyleyin; surenin genel olarak neden bahsettiğini değil, o ayetin. Çalışmadan ezberlemiş çoğu kişi bunun ilk yarısını rahatça yapar, ikinci yarısını hiç yapamaz. Aşağıdaki liste tam olarak bu iki yarı arasındaki mesafeyi kapatmak içindir ve o mesafe sandığınızdan kısadır.

Tecvit başka bir dersin konusudur. Metni doğru seslendirme disiplinidir: mahreçler, med ölçüsü, nûnun bazı harflerden önceki davranışı. Sesi tarif eder. Bir kelimenin ne anlama geldiğini söylemek için tasarlanmamıştır ve böyle bir iddiası da yoktur. Küçük yaşta öğrenenler arasında kusursuz tecvitle birlikte hiç anlamamak sıradan bir birleşimdir; bir ayeti tam anlayıp sade okumak da öyledir. İkisi birbirinin ölçüsü değildir ve biri diğerinin yerini tutmaz.

Onarım sizin için ucuz, herkes için pahalıdır. Sıfırdan başlayan biri hem kelimeleri öğrenmek hem metni kazanmak zorundadır ve bu yıllar alır. Sizde metin zaten var. Taşıdığınız bir şeyin üzerine katman ekliyorsunuz ve anlam bağladığınız her kelime, halihazırda ezberden okuyabildiğiniz onlarca yerde aynı anda yanıyor. Arapça çalışan başka hiç kimsede bu çarpan yoktur; bu, yıllar önce yapılmış bir yatırımın gecikmiş getirisidir ve almak için yeniden başa dönmeniz gerekmez.

Yirmi kelimenin yapabildiği ve yapamadığı

Şu kadar kelimenin Kur’an’ın şu kadar yüzdesini verdiğini söyleyen iddialarla karşılaşacaksınız. Bu sayılara temkinli yaklaşın. Metin, nasıl saydığınıza bağlı olarak yaklaşık 77.000 ile 78.000 kelime arasındadır ve bunlar çok daha küçük bir madde kümesinden gelir. “Nasıl saydığınız” ise meselenin tamamıdır, çünkü Arapça birkaç kelimeyi tek bir yazım birimi hâlinde bitişik yazar ve bu yüzden aynı metin iki farklı yöntemle iki farklı toplam verir.

Külliyattaki مَا verisine bakın. 2177 geçişin içinde بِمَا, وَمَا, كَمَا, فَمَا ve لِمَا de vardır; buralarda bir harf-i cer veya bağlaç kelimeye bitişik yazılmıştır. Külliyat biçimbirim sayar, dolayısıyla مَا her birinde sayılır. Boşlukla ayrılmış kelime sayan bir program ise بِمَا yazımını bir kez sayar ve مَا kelimesini hiç görmez. İki dürüst yöntem, iki farklı toplam; hangisini kullandığınızı söylemedikçe anlamlı bir yüzde çıkmaz.

Rahatça söylenebilecek olan yine de karar vermeye yeter. Listenin başındaki maddeler binlerle geçer. Birkaç yüz madde, akan metnin büyük bir kısmını taşır. Aşağıdaki yirmi kelimenin her biri yüzlerce ya da binlerce kez geçer. Bu, çalışma sırasını belirlemeye fazlasıyla yeter ama bir yüzde vaat etmeye yetmez. Sayma yöntemini söylemeden size kesin bir oran veren kişi ölçmüyor, tahmin yürütüyordur; üstelik bu tahmin genellikle çalışmayı olduğundan kolay gösterir.

• مِن — 3226 geçiş; مِمَّا ve وَمِنَ gibi bitişik biçimler dâhil
• اللّٰه — özel isim olarak 2699; أ ل ه kökü toplamda 2851
• قَالَ — birinci bapta 1618; ق و ل kökü toplamda 1722

Bu kelime dağarcığı tek amaçlı değildir: modern Arapçayı da okur

Klasik Arapça ile modern standart Arapça, dilbilgisi bakımından iki ayrı anda tarif edilmiş aynı dildir. İrab sistemi aynıdır. Fiil yapısı aynıdır: aynı üç harfli kökler üzerine aynı bablar. Edatlar aynıdır ve aynı işi görür. مِن, فِي, عَلَى, إِلَى, الَّذِي, أَنْ, لَمْ ve لَا bugünün bir haber metninde de, bin dört yüz yıllık bir ayette de tıpatıp aynı işi görür ve aynı kuralla çekilir.

Farklar gerçektir ama kenarlarda durur. Modern standart Arapçada klasik metinlerin ihtiyaç duymadığı geniş bir teknik ve idari kelime dağarcığı vardır ve cümleler daha uzun, daha gevşektir. Kur’an Arapçası ise belagat bakımından çok daha yoğundur: hazif, takdim tehir, iltifat. Ayrıca sonraki kullanımın daralttığı ya da bıraktığı kelimeler taşır. Yine de aralarında bir sınır geçmezsiniz; aynı mekanizmayı kullanarak bir süreklilik üzerinde yer değiştirirsiniz.

Sebebi dinî olan bir okur için bunun pratik bir sonucu vardır. Harcadığınız emek hayatınızın geri kalanından yalıtılmış değildir. Bir ayeti çözmek için bu ay öğrendiğiniz edatlar, bir manşeti, bir sözleşmeyi ve bir romanı da çözen edatlardır. İleride herhangi bir sebeple modern standart Arapça isterseniz, bedelinin büyük bir kısmını çoktan ödemiş olursunuz. Yani bu çalışma, dinî niyetle başlasa bile tek amaçlı kalmaz.

Meali Arapçadan sonra okuyun, önce değil

Türkçe bu konuda pek çok dilden daha dürüst bir kelime kullanır ve bunu fark eden az olur. Kur’an çevirilerine “çeviri” değil meal denir ve meal, doğrudan “anlam, kastedilen” demektir. Yani kitabın kapağı, elinizdekinin metnin kendisi değil onun anlamının bir aktarımı olduğunu zaten söylemektedir. Tefsir de ayrı bir türdür: açıklar, bağlamı verir, ihtilafı gösterir, tartışır. Hiçbiri Arapçanın yerine geçmek üzere sunulmaz ve zaten böyle bir iddia taşımaz.

Bunun çalışma sırası açısından somut bir sonucu vardır. Meali önce okursanız ayeti okumazsınız, tanırsınız; ve tanıma duygusu anlamaya birebir benzer, üstelik hiçbir şey öğretmez. Önce Arapçayı okuyun, ne dediğine kendi başınıza karar verin, ancak ondan sonra meale bakın. Öğreten an, yanıldığınız andır; meali önce okumak ise o anı hiç yaşanmadan ortadan kaldırır. Bir sayfa boyunca kendinizi anlıyor sanır, hiçbir kelime öğrenmezsiniz.

Kelime kelime çalışılan bir kaynağı da tam olarak aynı sebeple kullanın. Buradaki مِن edatının “-den” değil “bir kısmı” anlamında olduğunu fark etmek, akıcı bir mealin sessizce yuttuğu türden bir düzeltmedir; çünkü iyi bir meal size Arapçayı göstermeye değil, okunur bir Türkçe üretmeye çalışır. Bu, kelimenin nasıl öğrenildiğine dair bir tespittir; herhangi bir mealin ya da müellifinin değeri hakkında bir hüküm değildir.