Құранды араб тілінде қалай түсінуге болады: шынайы жоспар

Құранды тікелей араб тілінде түсінудің ең тиімді жолы қандай?

Оқудан түсінуге көшу үшін алдымен сөйлемнің синтаксистік құрылымын көтеріп тұратын 20-ға жуық негізгі грамматикалық шылауды меңгеріп, ең жиі қолданылатын 300 түбірді үйреніп, жеке сөз тізімдерін жаттаудың орнына түсінікті баяндау сүрелерін ана тілі араб тілі болған қарилардың аудиосымен қатар үздіксіз оқып жаттығу керек.

Құранмен қалыпты қарым-қатынас араб тілінде болмайды

Осыдан бастаған жөн, өйткені көп адам мұны іштей ұялатын нәрсе ретінде көтеріп жүреді.

Pew Research Center зерттеу орталығының әлемдегі мұсылман халқының таралу картасы бойынша мұсылмандардың шамамен 20%-ы Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкада, ал үштен екісіне жуығы Азия және Тынық мұхиты аймағында тұрады. Бір ғана Индонезияның өзінде барлық мұсылмандардың шамамен оннан бірі бар. Әлемдегі ең ірі мұсылман қауымдары – Индонезия, Пәкістан, Үндістан және Бангладеш, ал бұл елдердің ешқайсысы араб тілінде сөйлемейді.

Демек, мәтінмен бүкіл әлемдегі әдеттегі байланыс мынадай: дыбысы – арабша, ал мағынасы урду, индонезия, түрік, орыс, өзбек не ағылшын тілінде келеді. Бұл ешкімнің ғибадатындағы кемшілік емес. Бұл басым көпшіліктің жағдайы, әрі ислам тарихының дені осылай өткен.

Бұдан шығатын қорытынды мынау: сіз толтырғыңыз келетін олқылық – нақты, қарапайым және үйренуге болатын олқылық. Оны бұлыңғыр рухани кемістік деп қарағаннан гөрі, неден тұратынын дәл анықтап алған дұрыс.

Оқу мен түсіну бөлек жаттықтырылады

Тәжуид ауызды жаттықтырады. Ол дыбыстың қай жерде шығатынын, қай әріптің жуан айтылатынын, қай жерде міндетті түрде тоқтап, қай жерде тоқтауға болмайтынын реттейді және өз алдына күрделі ілім. Ол өздігінен мағына қалыптастырмайды және оған арналмаған да.

Сондықтан адам Құранды толық жаттап шығып (хифз), жаттағанының аз ғана бөлігін түсінуі мүмкін, әрі бұл естілгендей оғаш нәтиже емес. Ол бір дағдыны жоғары деңгейде аяқтап, басқасын әлі бастамаған. Бұл екеуінің мәтіні ортақ, ал жаттығуында ортақ нәрсе дерлік жоқ.

Іс жүзіндегі салдары: ештеңені қайта бастаудың қажеті жоқ. Құранды жақсы оқитын адам мағынаға кірісу үшін ерекше қолайлы жағдайда тұр, өйткені мыңдаған аяттың дыбысы жадында сақталған, оның ішінде харакатсыз араб мәтінінде әдетте жазылмайтын дауыстылар да бар. Бұл – нақты байлық, ал оны иеленген адамдардың көбі мұны білмейді.

Құран араб тілі – бөлек тіл емес

«Құран араб тілі» деген тіркестің төңірегінде тұтас сала қалыптасқан, сондықтан екі тілдің бірін таңдап тұрғандай әсер қалуы мүмкін. Олай емес.

Классикалық араб тілі мен қазіргі әдеби араб тілі – екі түрлі кезеңде сипатталған бір ғана грамматикалық жүйе. Септік жүйесі бірдей. Етістік морфологиясы да бірдей: ол сол үш әріпті түбірлерге сүйеніп, сол туынды бабтар арқылы жасалады. Көмекші сөздер де бірдей және бірдей қызмет атқарады: مِن, فِي, مَا, الَّذِي, إِنَّ.

Айырмашылық – стильде, сөздік қордың бір бөлігінде және шешендік тығыздықта. Құран – сығымдалған, айрықша жүйелі мәтін, сөздік қоры дінге қатысты ұғымдарға қарай ауған, сондықтан әр сөйлемі жаңалық хабарынан шынымен қиынырақ. Бірақ механизмі ортақ.

Бұдан шығатын іс жүзіндегі ережеге байыппен қараған жөн: сізді тек діни сөздік қордың ішінде қамап қоятын курсты таңдамаңыз. Қазіргі араб мәтінін де оқи алатын үйренушіге деңгейлерге бөлінген материал, аудио, әңгімелер мен жаңалықтар ашылады, яғни тек Құранға негізделген бағдарлама бере алмайтын жүздеген сағаттық жаттығу. Керісінше де солай, мәселенің түйіні де осында: күш-жігер екі бағытта да еселене түседі.

Бәрі айтып жүрген сан туралы

Белгілі бір сөз саны – әдетте 300, кейде 125, кейде 500 – Құранның 80%-ын береді деген сөзді кездестіресіз. Ол көңіл көтеретіндіктен тарап жүр, ал оған абайлап қараған жөн.

Бірінші мәселе – санау. Тәсіліне қарай мәтінде шамамен 77 000-нан 78 000-ға дейін сөз бар, ал араб тілінде предлогтар, жалғаулықтар мен есімдіктер көрші сөзге жалғанып жазылады. وَمِمَّا тіркесін бірнеше бөлікке бөлетін морфологиялық санау мен оны бір сөз деп есептейтін, бос орынға қарап санау бір беттің өзінен мүлде басқа қорытынды береді. Лидс университетінің Тіл зерттеу тобы жүргізетін Quranic Arabic Corpus сөз бөліктерін санайды, сондықтан оның көрсеткіштері қарапайым сөз санауынан жоғары көрінеді.

Екінші мәселе маңыздырақ, бірақ ол туралы сирек айтылады. Мәтіндегі сөз қолданыстарының 80%-ын қамту оның 80%-ын түсіну деген сөз емес. Қамтылған бөлікте мыңдаған рет кездесетін шылаулар мен көмекші сөздер басым; қамтылмаған бөлікте зат есімдер мен етістіктер тұрады. Көмекші сөздерін білетін, бірақ мағыналы сөздерін білмейтін аят – ішінде мағынасы жоқ грамматикалық қаңқа ғана.

Бұл түпкі кеңестің қате екенін білдірмейді. Ең жиі қолданылатын көмекші сөздерді алдымен үйрену – шынымен дұрыс алғашқы қадам, өйткені олар аз, үнемі қайталанады және әр сөйлемнің логикалық құрылымын көтеріп тұрады. Корпуста مِن 3 226 рет кездеседі, бұл 2 699 рет кездесетін اللّٰه есімінен де көп; مَا 2 177 рет, فِي 1 701 рет, لَا 1 691 рет, إِنَّ 1 682 рет кездеседі. Осыларды үйренсеңіз, сөздік қорыңыз жетпейтін жерде де аяттың құрылымы көріне бастайды.

Тек қамту пайызына түсіну пайызын күтпеңіз. Дұрыс тұжырым кішірек әрі адалырақ: бірнеше апта көмекші сөздермен айналысу бетте не көре алатыныңызды өзгертеді.

Бұл жол шын мәнінде қаншаға түседі

АҚШ-тың Шетелдік қызмет институты (FSI) араб тілін ең қиын, IV санатқа жатқызады: сөйлеу мен оқуда кәсіби жұмыс деңгейіне жету үшін 88 апта, шамамен 2 200 сағат қарастырылған. Бұл сан шынайы, және ол адамдарды бастаудан үркіту үшін жиі қолданылады.

Бірақ ол басқа сұраққа жауап береді. FSI дипломаттарды келіссөз жүргізуге, эфирдегі хабарларды тыңдауға және кез келген жанрдағы бейтаныс мәтінді оқуға дайындайды. Таныс бір мәтінді, бір жанрда, көмекпен және аудиосының едәуір бөлігі жатталып қойған күйде оқу – әлдеқайда шағын жоба.

Мұны мәре сызығы емес, саты деп қараған адалырақ. Әр саты – адамдар шынымен жететін нақты нәтиже, әрі әрқайсысының өз құны бар.

Күніне отыз минут, аптаның көп күнінде – адамдар шынымен ұстана алатын кесте осы деп есептейік. Одан аз болса, сабақтар арасындағы үзілістің зияны сабақтың пайдасынан асып кетеді.

Нәтиже беретін рет және бәрін құртатын рет

Сәтсіз талпыныстардың дерлік бәрі бір үлгімен өтеді: олар грамматикадан басталады. Иғраб, септік жалғаулары және зат есімдердің жіктелуі туралы алғашқы сабақ ақылға қонымды әрі қызықты, бірақ ештеңе оқуға мүмкіндік бермейді, ал ондай мүмкіндік келетін кезде үйренуші әлдеқашан тоқтап қалған.

Грамматика – міндетті нәрсе; мәселе оның дұрыс емес кезекте тұрғанында. Сөйлем мағынасын ашудан бас тартқан сәтте берілген грамматикалық түсіндірме – өзіңіз шынымен қойған сұрақтың жауабы, сондықтан ол есте қалады. Ең алдымен берілсе, ол жай ғана кесте.

Шынайы жағдайда өзін ақтайтын рет мынадай: алдымен жазу мен харакатты бекіту, сосын көмекші сөздер, сосын үлгілер жүйесі, сосын аударманы арабшадан бұрын емес, кейін оқитын қысқа үзінділер. Ал грамматика осының бәрінде өзіңіз кездестірген мәселелердің жауабы ретінде қатар жүреді.

Аударманы бірінші оқуды бөлек атап өткен жөн, өйткені оны дерлік бәрі істейді және ол адамның өзі қалаған нәрсеге білдіртпей кедергі келтіреді. Аяттың не айтатынын білген соң, оны өзіңіз түсіне алар ма едіңіз, жоқ па – оны енді біле алмайсыз. Алдымен арабшасын оқып, қолыңыздан келгенін түсініп алыңыз, сосын тексеріңіз. Осы екеуінің арасындағы айырма – ілгерілеуді өлшейтін жалғыз құралыңыз.

Фасаха қай жерде көмектеседі, қай жерде көмектеспейді

Мұны тура айтуымыз керек, өйткені сіз бұл мақаланы біздің сайттан оқып отырсыз.

Фасаха осы мәселенің оқу жағына арналып жасалған: A0-ден C2-ге дейін деңгейлерге бөлінген араб мәтіндері, мәтінмен қатар жүретін аудио және бір түртумен ашылып, жалаң аудармамен шектелмей, түбір мен үлгіні көрсететін сөздік. Іздеген сөздеріңіз қайталауға қайта оралады. Бұл мақалада қажет деп айтылған механизм дәл осы, қолданбаның бар болу себебі де сол.

Ол тәжуид ұстазы емес, тәпсір ұсынбайды және аяттарды мұқият талдайтын кезеңге жеткенде иғраб бойынша адамның орнын баспайды. Бұлар – нақты қажеттіліктер, оларды басқалар жақсырақ өтейді. Қырағатыңызды түзеткіңіз келсе, ұстаз табыңыз: экрандағы ешнәрсе сізді адам сияқты ести алмайды.

Күніне отыз минуттан он екі айлық жоспар

Бұл жоспар сіз араб жазуын баяу болса да оқи аласыз және аз да болса Құран оқи аласыз деп есептейді. Егер жазуды әлі оқи алмасаңыз, басына алты-сегіз апта қосыңыз және сол апталарда басқа ештеңемен айналыспаңыз. Әр кезеңде не істейтініңіз және оның соңында не істей алатыныңыз көрсетілген.

1. 1–2-айлар · Көмекші сөздер: — Ең жиі қолданылатын елу шылауды, предлогты және есімдікті үйреніңіз, басқа ештеңе емес.
2. 2–4-айлар · Үлгілер жүйесі: — Сөздің ішіндегі түбірді және ол құйылған қалыпты көруді үйреніңіз.
3. 3–6-айлар · Жиі қолданылатын сөздер контексте: — Тек карточкада емес, аяттардың ішінде кездестірілген екі жүзден төрт жүзге дейін мағыналы сөз.
4. 4–8-айлар · Қысқа сүрелер, аудармадан бұрын арабшасы: — Әмма парасын аят-аятымен өтіңіз: арабшасын оқып, қолыңыздан келгенін түсініп алыңыз, сосын тексеріңіз.
5. 6–12-айлар · Қажет кезде грамматика: — Наху мен сарфты сізді әлдеқашан тығырыққа тіреген сөйлемдердің жауабы ретінде қолға алыңыз.
6. 6–12-айлар · Қатарынан қазіргі араб тілі: — Құранмен жұмысқа қоса деңгейлерге бөлінген қазіргі араб мәтіндерін оқыңыз, уақытыңыздың шамамен отыз пайызын.
7. Үнемі · Оқығаныңызды тыңдаңыз: — Оқылғанын естімеген үзіндіні ешқашан оқымаңыз.
8. Он екі айдан кейін · Не күтуге болады: — Таныс қысқа сүрелерді анда-санда тексеріп, түсініп оқу. Бүкіл мәтінді ешқандай көмексіз оқу емес.

Құранды арабша түсінуге қанша уақыт керек?

Бұл толығымен қандай нәтижені меңзеп тұрғаныңызға байланысты. Таныс қысқа сүрелерді оқып тұрып мағынасын қадағалау – күніне отыз минуттан алты-он екі айлық жоба. Бейтаныс үзінділерді анда-санда сөздікке қарап оқу – жылдар ісі. Грамматикалық талдаумен және араб тіліндегі тәпсірмен терең оқу – одан да ұзақ жоба және әдетте жалғыз атқарылмайды. Үшеуі де көбіне бір сөйлеммен сипатталады, сондықтан айтылып жүрген мерзімдер бір-бірінен соншалық алшақ.

Құран араб тілі қазіргі әдеби араб тілінен өзгеше ме?

Тіл ретінде – жоқ. Түбірлер, етістік морфологиясы, септік жүйесі және көмекші сөздер ортақ; айырмашылық стильде, сөздік қордың бір бөлігінде және шешендік тығыздықта. Іс жүзіндегі салдары: біреуін оқу екіншісіне де пайда береді, ал сізді тек діни сөздік қордың ішінде қамап қоятын бағдарлама қолжетімді оқу жаттығуының басым бөлігінен айырады.

Алдымен грамматиканы үйрену керек пе?

Грамматика керек, бірақ бірінші емес. Иғраб пен септік теориясынан бастау – бұл талпыныстың ең жиі сәтсіздікке ұшырау себебі, өйткені айлар бойы жатталған кестелер оқу қабілетін бермейді, ал көпшілік нәтижесі келгенше тоқтап қалады. Алдымен жазуды, көмекші сөздерді және үлгілер жүйесін үйреніңіз, сосын наху мен сарфты мағынасы ашылмай тұрған сөйлемдердің жауабы ретінде қолға алыңыз. Дәстүрлі бастапқы мәтін – «Әл-Әжуррумия», ол қысқа.

300 сөз Құранның 80%-ын қамтиды дегені рас па?

Бұл тұжырымға абайлап қараңыз. Санаудың өзі шынымен екіұшты, өйткені араб тілінде предлогтар мен есімдіктер көрші сөзге жалғанып жазылады, ал морфологиялық санау бос орынға қарап санаудан қатты өзгешеленеді. Ең бастысы, сөз қолданыстарының көбін қамту мағынаның көбін түсінумен бірдей емес: жиі кездесетін сөздер – көмекші сөздер, ал мазмұн қамтылмаған сөздерде жатыр. Жиі қолданылатын сөздерді алдымен үйрену бәрібір дұрыс алғашқы қадам, бірақ себебі кішірек әрі шынайырақ: ол аяттың құрылымын көрінетін етеді.

Құранды жаттап шықтым, бірақ ештеңе түсінбеймін. Еңбегім бекер кетті ме?

Жоқ. Жаттау мен түсіну – бөлек жаттықтырылатын бөлек дағдылар, ал сіз солардың бірін үйренушілердің көбі ешқашан жетпейтін деңгейде аяқтадыңыз. Бұл сізге нақты артықшылық та береді: мыңдаған аят жадыңызда дыбыс ретінде сақталған, оның ішінде араб жазуында жазылмайтын барлық қысқа дауыстылар да бар. Мағынаға осы жерден кірісу таза парақтан бастағаннан әлдеқайда жеңіл.

Құранды аударма арқылы толық түсінуге бола ма?

Көп нәрсені түсінуге болады, әлемдегі мұсылмандардың көбі дәл солай істейді. Аударма жеткізе алмайтыны – сөз таңдауы, бір-бірінен алыс аяттар арасындағы түбірлес үндестік, дыбыс өрнегі және түпнұсқа әдейі ашық қалдыратын грамматикалық көпмағыналылық. Бұл олқылықтың маңызы бар ма, жоқ па – бұл бір ғана жауабы бар сұрақ емес, өз мақсатыңызға қатысты сұрақ. Бұл аудармаға қарсы дәлел де емес: оқудың басым бөлігі үшін аударма бұрынғыша дұрыс құрал.

Дереккөздер

• Pew Research Center — World's Muslim population more widespread than you might think
• Pew Research Center — Countries with the most Muslims, and global Muslim population change 2010–2020
• АҚШ Шетелдік қызмет институты – шет тілін оқыту және санаттар бойынша мерзімдер
• Quranic Arabic Corpus, Лидс университеті – лемма мен сөз бөліктерінің жиілік деректері

Фасаха туралы

Фасаха – интерфейсі 15 тілде қолжетімді араб тілін үйрену қолданбасы. Ол нақты араб мәтінін мағынасы бірден қолжетімді күйде оқуға негізделген және iPhone, iPad, Mac пен Android құрылғыларында жұмыс істейді.

• A0-ден C2-ге дейін деңгейлерге бөлінген оқу материалы: үйренуші қысқа, деңгейлік үзінділерден ұзақ әрі күрделі прозаға құралды ауыстырмай-ақ өте алады.
• Әңгімелер мен транскрипттерге қосылған аудио араб жазуында жазылмайтын қысқа дауыстыларды береді.
• Кез келген араб сөзін түртсеңіз, оның мағынасы, түбірі мен үлгісі сол жерде ашылады, ал сақтағандарыңыз қайталауға қайта оралады.
• Қазіргі әдеби араб тілі және классикалық мәтіндер. Фасаха тәжуид үйретпейді және тәпсір ұсынбайды.

Барлық мақалалар

• Алдымен үйренетін 20 Құран сөзі: жаттап алып, мағынасын түсінбегендерге арналған тізім: Құрандағы ең жиі кездесетін жиырма сөз, тексерілген қолданыс сандарымен – мәтінді бала кезінде жаттап, оның не айтатынын ешқашан үйренбеген оқырмандарға арналған.
• Араб тілін нөлден қалай үйренуге болады: алғашқы айдың адал жоспары: Өз бетімен оқитын бастаушыларға араб тілінің алғашқы айы апта бойынша: күніне қанша минут, не істеу керек және нәтижені қалай тексеруге болады.