Құран тілі, әдеби араб тілі және диалектілер

Алдымен Құран тілін, қазіргі әдеби араб тілін әлде диалектіні үйрену керек пе?

Көп мақсат үшін фусхадан, яғни Құран (классикалық) тілі мен қазіргі әдеби араб тіліне ортақ жазба араб тілінен бастаңыз. Екеуінің жазуы бір, грамматикасы негізінен бірдей, олар көбіне сөздік қоры мен стилі жағынан ажырайды, сондықтан фусха грамматикасы екеуіне де жарайды. Мақсатыңыз Құран болса, оның үстіне Құран сөздерін қосыңыз; жаңалықтар, кітаптар не жұмыс болса, қазіргі сөздерді қосыңыз. Диалектіден мақсатыңыз бір ғана қауыммен сөйлесу болғанда ғана бастаңыз, мысалы, Мароккодағы туыстарыңызбен не Сириядан келген достарыңызбен.

Құран тілі, қазіргі әдеби араб тілі және диалект деген не?

Араб тіліне үш атау қолданылады, бірақ олар екі түрлі нәрсені сипаттайды. Құран тілі – Құранның араб тілі. Лингвистер оны классикалық араб тілі деп атайды, өйткені дәл сол тілде ерте поэзия, хадис жинақтары, Құран тәпсірлері және кейінгі ғасырлардағы ғылыми еңбектер жазылған. Қазіргі әдеби араб тілі (ағылшынша қысқаша MSA) – XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында араб газеттері мен баспа ісі тараған кезде одан қалыптасқан нормаланған жазба тіл.

Араб тілінде сөйлейтіндердің өздері бұлай сирек бөледі. Олар екеуін де әл-фусха, الفصحى, яғни «ең шешен» араб тілі деп атайды – бұл сөз Фасаханың өз атауымен түбірлес – және Құранның тілі мен газеттің тілін бір тілдің екі кезеңі деп қарайды. Бұл мақалада фусха сөзі осы мағынада қолданылады.

Диалект – басқа нәрсе: бала үйде үйренетін және адамдар күнделікті сөйлейтін араб тілі, оны Араб Шығысында әдетте әл-ғаммия, ал Мағрибте әд-дарижа, الدارجة, деп атайды. Фусха әдетте ешкімнің ана тілі емес. Оны мектепте үйренеді және кітаптарда, жаңалықтарда, уағыздарда, ресми сөздерде қолданады. 1959 жылы лингвист Чарльз Фергюсон диглоссияның өзінің классикалық сипаттамасында араб тілін төрт мысалдың бірі етіп алды: бір қауым, екі тіл түрі, әрқайсысының өз қызметі бар.

Құран тілі қазіргі әдеби араб тілімен бірдей ме?

Грамматикасы жағынан – дерлік толығымен иә. Екеуінде де жазу бір, түбір мен үлгі жүйесі бір, етістік бабтары бір, септік жалғаулары да бір: сөздің сөйлемдегі қызметін көрсететін -u, -a және -i қысқа дауыстылары. Құран аяты мен жаңалық хабарының бір жолы бір грамматикамен, араб грамматикалық дәстүріндегі нахумен талданады. Қазіргі проза классикалық проза сирек қолданған кейбір құрылымдарды жиірек қолданады, мысалы, сөйлемді бастауыштан бастау, бірақ жүйені алмастырған жоқ.

Нақты айырмашылық – сөздік қорда. Қазіргі әдеби араб тілі классикалық өзекті сақтап, қазіргі өмірге керегін қосады: не көне түбірлерден жаңа сөз жасайды, не басқа тілден алады. سيارة, sayyāra, сөзі Құранда үш рет кездеседі және керуенді не жолаушылар тобын білдіреді; Юсуф сүресінде бұл – құдықтағы Жүсіпті тапқан керуен. Қазіргі әдеби араб тілінде дәл сол сөз көлікті білдіреді. Бір кезде «шақырушы» дегенді білдірген hātif сөзі қазір телефонды білдіреді.

Бұдан екі практикалық айырмашылық туады. Құран – өзгермейтін мәтін, ол барлық харакатымен басылады, ал қазіргі араб мәтіндерінің көбі қысқа дауыстыларсыз басылады, сондықтан оларды оқырман өзі қояды. Сонымен қатар Құранның сөздік қоры өз тақырыптарына шоғырланған, сондықтан тек газет оқитын адам онда бейтаныс сөздерге тап болады, тек Құран оқитын адам газетте қалай тап болса, солай. Грамматика толық ауысады, сөздік қор жартылай ғана ауысады.

Араб диалектілері фусхадан немен ерекшеленеді?

Диалект – акценті бар фусха емес. Сөйлеу тілдері септік жалғауларын жоғалтқан, сондықтан олардың жұмысын сөз тәртібі атқарады; олар етістіктің жаңа жүйелерін құрған: египет пен шам диалектілерінде ашық райдың b- немесе bi- префиксі, марокко диалектісінде ka- немесе ta- префиксі бар; ал мағриб диалектілері «мен» дегенді етістікте n- арқылы белгілейді, сондықтан марокко арабшасында «мен жазамын» – ka-nekteb, ал фусхада – aktubu.

Лингвистер диалектілерді бес топқа бөледі: мағриб, египет пен судан, месопотамия, шам және Арабия түбегінің диалектілері. Көрші диалектілер бірін-бірі едәуір түсінеді, ал алыстағылар қиынға соғуы мүмкін. Түсіну бір жақты да болады. Мағрибтегілер египет пен шам арабшасын әдетте түсінеді, оған ондаған жылдар бойғы египет, сирия және ливан киносы мен телевизиясы көмектеседі, ал Шығыстағылар марокко не алжир сөйлеу тілін жиі қиналып түсінеді, оның үстіне онда бербер және француз кірме сөздері бар.

Күнделікті сөздер де өзгереді. Жиі қолданылатын үш сөз ірі диалектілердің бір-бірінен қаншалықты алшақ екенін көрсетеді:

• «Мен қалаймын»: фусхада أريد (urīd); марокко диалектісінде bghit; египет диалектісінде ʿāyez; шам диалектісінде biddi.
• «Қазір»: фусхада الآن (al-ān); марокко диалектісінде daba; египет диалектісінде dilwaʾti; шам диалектісінде hallaʾ.
• «Не?»: фусхада ماذا (mādhā); марокко диалектісінде shnu немесе ash; египет диалектісінде ēh; шам диалектісінде shu.

Құранды қырағат ету мен түсіну – екі түрлі дағды

Ұлыбританиядағы көп мұсылман Құран оқуды бала кезінде, сабақтан кейінгі мешіт не медресе сабағында, көбіне «Қағида» әліппесінен бастап үйренген. Бұл – нағыз дайындық. Ол әріптерді, харакатты және тәжуид ережелерін үйретеді, мұсхафтың кез келген бетін дауыстап оқуға мүмкіндік береді. Бірақ сөздердің мағынасын үйретпейді, өйткені ол бұған арналмаған.

Түсіну үшін қырағат қамтымайтын үш нәрсе керек: сөздік қор, сөздердің түбір мен үлгіден қалай жасалатыны және кім кімге не істегенін көрсететін грамматика. Лидс университетінің Quranic Arabic Corpus жобасы Құранның барлық 77 429 сөзін белгілеп талдаған, және олардың бойында бір шылаулар, есімдіктер мен етістік үлгілері қайта-қайта оралады. Сол қайталанатын грамматика – фусха грамматикасы.

Сондықтан Құранды мақсат еткен үйренушіге Құран тілінің бөлек грамматикасы керек емес. Қазіргі әдеби араб тілінің бастауыш оқулығы мен классикалық әліппе-оқулық сөйлемнің бір түрлерін, бір септік жалғауларын және бір етістік бабтарын үйретеді. Тек алдымен қай сөздерді үйренетініңіз ғана өзгереді.

Араб тілінің қайсысын алдымен үйрену керек? Мақсатыңызға қарай таңдаңыз

Жалғыз мақсатыңыз бір қауыммен сөйлесу болмаса, фусхадан бастаңыз. Фусханы сауатты әр арабтілді адам түсінеді, араб тілінде жазылғанның дерлік бәрі сол тілде, әрі ол диалект үйренушіге жазу мен түбірлерді береді. Ерекшелік – тек бір қауыммен сөйлескісі келетін және уақыты аз үйренуші; ол үшін алдымен диалект курсы мен тұрақты әңгімелесуші керек.

Егер сіз диалектіде сөйлесеңіз, алда тұрсыз. Сізде дыбыстар, түбірлердің едәуір бөлігі және араб сөз тәртібін сезетін құлақ бар. Сізге жазу және диалектіңіз түсіріп тастаған фусха бөліктері керек: септік жалғаулары, қосарлы түрдің көп бөлігі және ресми сөздік қор.

Пайдалы сұрақ – араб тілінің қайсысы жақсы екені емес, екі жылдан кейін онымен не істегіңіз келетіні. Жауабын бір сөйлеммен жазыңыз да, өз жолыңызды табыңыз:

• Құранды, намаздағы оқылатындарды және дұғаларды түсіну: алдымен фусха грамматикасы, сосын Құран сөздері, ең жиі кездесетін сөздерінен бастап.
• Хадис, тәпсір не классикалық кітаптар оқу: фусха грамматикасы, сосын түбірлерді көрсететін сөздікпен классикалық проза.
• Жаңалықтар, оқу, жұмыс не емтихандар: қазіргі әдеби араб тілі, сосын өзіңіз жұмыс істейтін елдің диалектісі.
• Марокко, Алжир не Тунистегі туыстармен сөйлесу: жазу мен фусха негіздері, сосын сол отбасының дарижасы, оны отбасының өзінен үйренесіз.
• Сирия, Ливан, Иордания не Палестинадан келген достармен не әріптестермен сөйлесу: шам диалектісі, ең дұрысы – оқи алатын болғаннан кейін.
• Египет фильмдері мен сериалдары: египет диалектісі.

Бастаушыларға араб грамматикасы: «фусха негіздері» іс жүзінде нені білдіреді

Фусха негіздері – қысқа тізім, және сол тізім аятқа да, газетке де жарайды. Оның ешбір бөлігі Құран тілі мен қазіргі тіл үшін бөлек жолды қажет етпейді: алдымен мақсатыңыз нұсқайтын мәтінді оқыңыз, ал басқа мәтінге ауысқанда грамматика өзіңізбен бірге келеді.

Классикалық ұстаздар бұл өзекті өте қысқа кітаптарға сыйғызған. Мароккалық ғалым Ибн Әжуррумның XIII ғасырда жазған «Әл-Әжуррумия» грамматикасы жатқа айтуға болатындай ықшам, оны шәкірттер Құраннан кейін ең алғаш жаттайтын кітаптардың бірі болған. Оның ережелері аятқа да, газет тақырыбына да бірдей жұмыс істейді.

«Алдымен фусханы үйреніңіз» деген сөз ешбір нәтижесіз ұзақ жылдарғы грамматика сияқты естілуі мүмкін. Іс жүзінде өзек мынадай:

• Харакаты бар жазуды еркін оқу, әріптердің сөз ішінде пішінін қалай өзгертетінін қоса.
• Сөйлемнің екі түрі: зат есіммен басталатын есімді сөйлем және етістікпен басталатын етістікті сөйлем.
• Түбірлер мен үлгілер: k-t-b түбірі жазу ұғымын білдіреді, ал үлгілер одан kataba (жазды), kitāb (кітап) және maktab (кеңсе, жазу үстелі) сөздерін жасайды.
• -hu (оның, оны) және -hum (олардың, оларды) сияқты жалғаулы есімдіктер, олар бір сөзді тіркеске айналдырады.
• -u, -a және -i деген үш септік жалғауы және осы шақтағы етістіктің райлары: бәрі бірге әр сөздің қызметін белгілейтін жүйе – иғраб.
• Туынды етістік бабтары: оларды кесте ретінде жаттамай, оқу барысында бірте-бірте кездестіресіз.

Фасаха қай жерде көмектеседі, қай жерде көмектеспейді

Фасаха – фусхаға арналған, оқуды басты орынға қоятын қолданба. A0-ден C2-ге дейінгі деңгейлерге бөлінген әңгімелерде, мақалаларда, подкасттар мен бейнелерде кез келген сөзді түртсеңіз, оның мағынасы, түбірі, үлгісі және түбірлес сөздері ашылады, ал сақтаған сөздеріңіз аралықпен қайталауға қайта оралады.

Бұл – Құран қолданбасы емес: онда мұсхаф та, тәжуид сабақтары да, тәпсір де жоқ, ал қырағат үшін сізді тыңдай алатын ұстаз әлі де дұрыс жол. Диалектілерді де үйретпейді. Мақсатыңыз отбасыңызбен дарижада не достарыңызбен шам диалектісінде сөйлесу болса, оны солардан не диалект курсынан үйреніңіз, ал Фасаханы оқу үшін қолданыңыз.

Араб тілінің қайсысынан бастау керек: мақсатқа қарай

Мақсатыңызға ең жақын жолды табыңыз. Әр картаның бірінші жолы неден бастау керегін айтады; ескертпе оны меңгергеннен кейін не қосу керегін көрсетеді.

1. Құранды және намаздағы оқылатындарды түсіну: — Фусха грамматикасынан бастаңыз, сосын Құран сөздерін үйреніңіз.
2. Хадис, тәпсір және классикалық кітаптар оқу: — Фусха грамматикасы, сосын классикалық проза.
3. Жаңалықтарды түсіну, араб тілінде оқу не жұмыс істеу: — Қазіргі әдеби араб тілі.
4. Марокко, Алжир не Тунистегі туыстармен сөйлесу: — Жазу мен фусха негіздері, сосын дарижа.
5. Сирия, Ливан, Иордания не Палестинадан келген достармен не әріптестермен сөйлесу: — Шам диалектісі.
6. Египет фильмдері мен сериалдарын көру: — Египет диалектісі.
7. Диалектіде сөйлейсіз, бірақ араб жазуын оқи алмайсыз: — Жазу, сосын фусха грамматикасы.
8. Әлі нақты шешпедіңіз: — Фусха.

Құран тілі қазіргі әдеби араб тілімен бірдей ме?

Олардың жазуы бір, грамматикасы негізінен бірдей, араб тілінде сөйлейтіндер екеуін де фусха деп атайды. Олар көбіне сөздік қоры мен стилі жағынан ажырайды: қазіргі әдеби араб тілі жаңа сөздер қосып, кейбір көне сөздерді қолданудан шығарады, ал Құрандағы кейбір сөздердің мағынасы ауысқан, мысалы, sayyāra «керуен» мағынасынан «көлік» мағынасына көшкен.

Алдымен Құран тілін үйрену керек пе, әлде қазіргі әдеби араб тілін бе?

Алдымен фусха грамматикасын үйреніңіз, өйткені ол екеуіне де қызмет етеді, ал алғашқы мәтіндер мен сөздерді мақсатыңызға қарай таңдаңыз. Құран үшін оның ең жиі кездесетін сөздері мен қысқа сүрелерден бастаңыз; жаңалықтар мен жұмыс үшін қазіргі мәтіндерден бастаңыз. Кейін ауысқанда сіз грамматикадан емес, тек сөздік қордан ұтыласыз.

Қазіргі әдеби араб тілі Құранды түсінуге көмектесе ме?

Иә, грамматикасы мен сөздік қорының көп бөлігі жағынан көмектеседі. Бірақ сізге бәрібір Құран сөздері, ал терең мағынасы үшін тәпсір керек болады, өйткені Құранның стилі ықшам, ал кейбір сөздері көне мағыналарын сақтаған.

Араб тілінің қай диалектісін үйрену керек?

Сөйлескіңіз келетін адамдар қолданатын диалектіні. Кино мен телевизияның арқасында египет және шам диалектілерін көпшілік түсінеді; Мароккодағы туыстар үшін марокко дарижасы дұрыс таңдау, тіпті Шығыстағылар оны жиі қиын деп санаса да.

Араб тілінде сөйлейтіндер Құранды арнайы оқымай-ақ түсіне ме?

Фусхаға мектепте оқыған арабтілді адам оның көп бөлігін түсінеді, бірақ классикалық араб тілінде үйде ешкім сөйлемейді, сондықтан ана тілі араб тілі болған оқырмандар да көне сөздер мен күрделі үзінділер үшін сөздіктер мен тәпсірге жүгінеді.

Фасаха Құран тілін не диалектілерді үйрете ме?

Фасаха фусханы оқу арқылы үйретеді, сондықтан оның грамматикасы Құранды оқуға да жарайды. Онда мұсхаф, тәжуид не тәпсір жоқ, сөйлеу диалектілерін де үйретпейді.

Дереккөздер

• Wikipedia — Modern Standard Arabic
• Wikipedia — Varieties of Arabic
• Wikipedia — Moroccan Arabic
• Wikipedia — Levantine Arabic
• Charles A. Ferguson, “Diglossia”, Word 15 (1959)
• Quranic Arabic Corpus, University of Leeds — root s-y-r (sayyāra)
• Quranic Arabic Corpus — FAQ (77,429 annotated words)
• Wikipedia — Arabic diacritics
• Wikipedia — Al-Ajurrumiyya

Фасаха туралы

Фасаха – оқуды басты орынға қоятын араб тілі қолданбасы. Әңгімедегі, подкасттағы, бейнедегі не мақаладағы әр сөз оның мағынасын, түбірін, үлгісін және түбірлес сөздерін ашады, әрі оны аралықпен қайталау үшін сақтауға болады.

• iPhone, iPad, Mac және Android құрылғыларында қолжетімді.
• Интерфейс тілдері: ағылшын, араб, түрік, орыс, өзбек, испан, француз, неміс, индонезия, малай, урду, итальян, португал, бенгал және қазақ тілдері.
• Бастау тегін; Премиум толық кітапхананы ашады, ал төлемді дүкендер жүргізеді.
• Фусханы, яғни қазіргі әдеби және классикалық араб тілін үйретеді; сөйлеу диалектілерін, тәжуидті және тәпсірді үйретпейді.

Барлық мақалалар

• Араб тілін нөлден қалай үйренуге болады: алғашқы айдың адал жоспары: Өз бетімен оқитын бастаушыларға араб тілінің алғашқы айы апта бойынша: күніне қанша минут, не істеу керек және нәтижені қалай тексеруге болады.
• Құранды арабша түсіну – жаттау емес, оқу мәселесі: Құранды күн сайын оқитындардың көбі араб тілін оқи алмайды. Бұл – жеке сәтсіздік емес, бүкіл әлемге ортақ қалыпты жағдай. Төменде осы олқылықты толтыру шын мәнінде неге түсетіні, жұмыс қандай ретпен атқарылуы керектігі баяндалады.