Fatihə surəsi sözbəsöz: mənası və 18 kökü

Fatihə surəsinin sözbəsöz mənası nədir?

Hədsiz Mərhəmətli, Daim Rəhmli Allahın adı ilə. Həmd aləmlərin Rəbbi, Hədsiz Mərhəmətli, Daim Rəhmli, Haqq-hesab gününün Sahibi olan Allaha məxsusdur. Yalnız Sənə ibadət edirik və yalnız Səndən kömək diləyirik. Bizi düz yola yönəlt: nemət verdiyin kəslərin yoluna – qəzəbə düçar olanların da, yolunu azanların da yoluna yox.

Fatihə surəsi ayə-ayə nə deyir?

Quranın açılış surəsi olan Fatihə yeddi ayədən ibarətdir və beş vaxt namazın hər birində oxunur. Nüsxələrin çoxunda çap olunan Həfs mətnində yeddi ayə və onların mənası belədir:

• Ayə 1: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ, “Hədsiz Mərhəmətli, Daim Rəhmli Allahın adı ilə”
• Ayə 2: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ, “həmd aləmlərin Rəbbi Allaha məxsusdur”
• Ayə 3: الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ, “Hədsiz Mərhəmətli, Daim Rəhmli”
• Ayə 4: مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ, “Haqq-hesab gününün Sahibi”
• Ayə 5: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ, “yalnız Sənə ibadət edirik və yalnız Səndən kömək diləyirik”
• Ayə 6: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ, “bizi düz yola yönəlt”
• Ayə 7: صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ, “nemət verdiyin kəslərin yoluna – qəzəbə düçar olanların da, yolunu azanların da yoluna yox”

Fatihə surəsində neçə söz və neçə kök var?

Fatihə surəsində bəsmələ ilə birlikdə 29, onsuz 25 söz var. 29 sözdən altısının kökü yoxdur: iki dəfə işlənən إِيَّاكَ, “Sən”; الَّذِينَ, “o kəslər ki”; iki dəfə işlənən عَلَيْهِمْ, “onlara”; və وَلَا, “nə də”. Qalan 23 söz 18 kök üzərində qurulub, çünki ر·ح·م dörd dəfə, həm Allah adı, həm də صِرَاط, “yol”, iki dəfə gəlir.

Bu 29 sözün bir neçəsi əslində bitişik yazılmış iki sözdür. بِسْمِ – بِ, “ilə”, və اسْم, “ad”, sözlərinin birləşməsidir. لِلَّهِ – لِ, “üçün, məxsus”, və Allah adının birləşməsidir. وَإِيَّاكَ və وَلَا sözləri وَ, “və”, ilə başlayır. Ərəb dili bu kiçik sözləri yazıda növbəti sözə bitişdirir; Quran üçün dərc olunmuş söz saylarının fərqli olmasının bir səbəbi də budur.

25 ilə 29 arasındakı fərqin səbəbi isə daha sadədir. Həfs mətni və ona əsaslanan Quranic Arabic Corpus bəsmələni Fatihə surəsinin 1-ci ayəsi kimi nömrələyir. Digər sayım ənənələri belə etmir və yeddi ayəyə أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ sözlərindən sonra ayəni bitirməklə çatır. Bəsmələnin Fatihə surəsinin ayəsi olub-olmaması sualına fiqh məzhəbləri fərqli cavab verir; bu məqalə hökmləri yox, sözləri sayır.

Fatihə surəsinin kökləri Quranın nə qədərini əhatə edir?

Fatihə surəsinin 18 kökü üzərində qurulan sözlər Quranın 77.429 sözündən 7.996-nı təşkil edir: 10,3%, təxminən hər on sözdən biri. Biz Quranic Arabic Corpus məlumatında hər kök üçün verilən işlənmə sayını topladıq və korpusun özünün göstərdiyi ümumi söz sayına böldük. Allah adının kökü أ·ل·ه 2.851 söz verir; onsuz bu pay 6,6% olur.

Ən böyük payı elə ən tez-tez deyilən sözlər verir. رَبّ, “Rəbb”, 975 dəfə işlənir. الْعَالَمِينَ sözünün kökü olan ع·ل·م 854 söz verir – عِلْم, “elm”, sözündən tutmuş عَلِيم, “hər şeyi bilən”, sözünə qədər. الْمُسْتَقِيمَ sözünün kökü ق·و·م 660 söz verir, o cümlədən 383 dəfə قَوْم, “qövm”, və 70 dəfə قِيَامَة, “qiyamət”. Digər qütbdə isə نَسْتَعِينُ sözünün kökü ع·و·ن dayanır: o, bütün Quranda cəmi 11 dəfə keçir və bunlardan dördü hər namazda deyilən həmin feildir.

Bu rəqəmlə bağlı iki ehtiyat qeydi var. O, Fatihə surəsi ilə kökü ortaq olan sözləri sayır, ilk baxışdan anlayacağınız sözləri yox: ر·ح·م həm də أَرْحَام, “bətnlər”, sözünü verir, korpus isə مَلَك, “mələk”, sözünü م·ل·ك kökünə aid edir. Bundan başqa, nəyin bir söz sayıldığına dair başqa qaydalarla işləyən korpus bir qədər fərqli nəticə verərdi. Fikrimizcə, miqyas – hər on sözdən biri – istənilən ağlabatan sayımda dəyişməz qalır.

ar-Raḥmān ilə ar-Raḥīm arasında fərq nədir?

Hər iki ad ر·ح·م, “mərhəmət”, kökündəndir və hər ikisi mübaliğə bildirir. Qrammatikanın göstərə biləcəyi fərq vəzndədir: رَحْمَٰن sözü فَعْلَان vəznindədir – bu vəzn insanı bütünlüklə bürüyən halı bildirir, məsələn, غَضْبَان, “qəzəbdən özündən çıxmış”; رَحِيم isə فَعِيل vəznindədir – bu vəzn davamlı keyfiyyəti bildirir, məsələn, عَلِيم, “hər şeyi bilən”. Təfsirlər bu fərq üzərində qurulur; başlanğıc nöqtəsi isə vəznlərdir.

Quranic Arabic Corpus رَحْمَٰن sözünü 57, رَحِيم sözünü isə 116 dəfə sayır. Kök bütövlükdə 339 dəfə keçir, o cümlədən 114 dəfə رَحْمَة, “mərhəmət”, və 12 dəfə أَرْحَام, “bətnlər”. Quran غَضْبَان sözünü iki dəfə işlədir – hər ikisində qövmünün yanına qayıdan Musa (ə.s) haqqında (Əraf 7:150 və Taha 20:86); bu sözün kökü غ·ض·ب da Fatihə surəsində var: الْمَغْضُوبِ sözündə.

Bu məqalə dilin sərhədində dayanır. İki adın etiqad baxımından nə ifadə etdiyi təfsirin, yəni Quranın elmi şərhinin işidir; mövzunu dərinləşdirmək üçün müəllimə və ya öz dilinizdəki təfsirə müraciət edin.

Māliki, yoxsa maliki yawm ad-dīn?

Hər ikisi 4-cü ayənin mötəbər qiraətləridir. Nüsxələrin çoxunda çap olunan Həfs qiraətində مَالِكِ, “sahib, hakim”, sözü var – م·ل·ك kökündən düzələn ismi-fail (işi görəni bildirən ad). Digər mötəbər qarilərin çoxu, o cümlədən Vərş rəvayəti Şimali və Qərbi Afrikada geniş yayılmış Nāfiʿ, مَلِكِ, “hökmdar”, oxuyur. Bir kök, iki vəzn: sahib və hökmdar.

Ayənin qalan hissəsi ərəb dilində söz birləşməsinin necə qurulduğunu göstərir. مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ zəncir kimi düzülmüş üç isimdir: haqq-hesab gününün sahibi. Ərəb dili isimləri yan-yana qoyur, ikinci və üçüncüsünü yiyəlik halda (məcrur) işlədir, müəyyənlik artiklini isə yalnız sonuncuya verir. İzafət (iḍāfa) adlanan bu quruluş ərəbcə oxuyan hər kəsin ilk öyrənib tanımalı olduğu konstruksiyalardan biridir.

الدِّين burada “haqq-hesab, əvəz” deməkdir. Korpus دِين sözünü 92 dəfə sayır – həm bu mənada, həm də “din” mənasında; eyni kök د·ي·ن həm də 5 dəfə keçən دَيْن, “borc”, sözünü verir.

Nə üçün إِيَّاكَ feildən əvvəl gəlir?

“Sənə ibadət edirik” deməyin adi yolu نَعْبُدُكَ şəklidir – əvəzlik feilə bitişir. Fatihə surəsi isə ayrıca əvəzliyi, إِيَّاكَ sözünü önə çıxarır: إِيَّاكَ نَعْبُدُ. Ərəb qrammatikaçıları bu önəçəkməni məhdudlaşdırma kimi izah edir: Sən və başqası yox. Tərcümələrə “yalnız” sözünün əlavə edilməsinin səbəbi budur. Eyni quruluş وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ifadəsində təkrarlanır.

نَعْبُدُ – عَبَدَ, “ibadət etmək, qulluq etmək”, feilinin indiki-gələcək zaman (müzare) formasıdır, “biz” bildirən نَـ prefiksi ilə (kök ع·ب·د). Eyni kökdən olan isim, عَبْد, “qul”, Quranda 131 dəfə keçir. نَسْتَعِينُ daha çox açıqlama tələb edir: نَـ – “biz”; ـسْتَـ hissəsi اسْتَفْعَلَ vəznini, yəni çox vaxt nəyisə istəmək mənası verən X babı göstərir; qalan عِين isə ع·و·ن, “kömək”, köküdür və ortadakı و burada uzun ī saitinə çevrilib. Kömək istəmək: X bab adi işini görür.

Ṣirāṭ al-mustaqīm və al-maghḍūbi ʿalayhim nə deməkdir?

اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ belə bir diləkdir: bizi düz yola yönəlt. Son ayə həmin yolu üç dəstə ilə müəyyən edir: nemət verdiyin kəslər, qəzəbə düçar olanlar və yolunu azanlar. Bu üçündən ikisi ismi-fail və ismi-məful (işin üzərində icra olunduğu kəsi bildirən ad) formaları ilə adlandırılıb – ərəb dili bu söz qəlibləri ilə işi görəni və işin yönəldiyi kəsi bildirir.

اهْدِنَا – هَدَى, “doğru yola yönəltmək”, feilinin əmr şəklidir (kök ه·د·ي), sonuna نَا, “bizi”, bitişib; əmr şəklində kökün sonuncu ي hərfi düşür. Eyni üç hərf هَدِيَّة, “hədiyyə”, sözünü də yaradır – Quran onu iki dəfə işlədir. صِرَاط, “yol”, 45 dəfə keçir və həmişə məhz bu formadadır. مُسْتَقِيم, “düz”, yenə X babdır, ق·و·م, “durmaq, qalxmaq”, kökündən: düz – əyri olmayan, dik mənasında.

أَنْعَمْتَ – ن·ع·م, “nemət vermək”, kökünün IV babıdır; نِعْمَة, “nemət”, sözü də bu köktəndir. الْمَغْضُوبِ – غ·ض·ب, “qəzəb”, kökünün مَفْعُول, yəni ismi-məful formasıdır: üzərlərinə qəzəb olan kəslər; elə buna görə ondan sonra عَلَيْهِمْ gəlir. الضَّالِّينَ – ض·ل·ل, “yolu azmaq”, kökünün cəmdəki فَاعِل, yəni ismi-fail formasıdır; bu kök son hərfini təkrarlayır, buna görə şəddəli bir ل görürsünüz.

Kökləri bilmək Quranı anlamaq deməkdirmi?

Xeyr, və köklərin sizə məhz nə verdiyini dəqiq demək lazımdır. 18 kök Quranı tərcümə etmir. Onlar diqqətinizi dəyişir: قَوْم, قِيَامَة və مُسْتَقِيم bir-biri ilə əlaqəsiz üç söz olmaqdan çıxır, hər gün dediyiniz kökdən olan yeni söz isə öz ailəsi ilə birlikdə gəlir. Qazancın dürüst ölçüsü budur.

İşlək ardıcıllıq belədir: əvvəlcə aşağıdakı cədvəllə 29 sözü elə öyrənin ki, oxuyarkən hər birinin mənasını deyə biləsiniz; sonra həftədə bir kök götürün və onu Quranın başqa yerlərində tapın; köməkçi sözləri isə bütün bu müddətdə nəzərdən qaçırmayın, çünki إِيَّاكَ, الَّذِينَ, عَلَيْهِمْ və لَا hər səhifənin qrammatikasını daşıyır. Quranda ən çox işlənən iyirmi söz siyahımız məhz bu kiçik sözlərdən başlayır.

Fasaha harada kömək edir, harada yox

Fasaha tətbiqində Fatihə surəsinin istənilən sözünə toxunanda onun mənası, kökü və vəzni açılır. Tətbiq A0–C2 səviyyələrindəki hekayələrin, məqalələrin, podkastların və videoların hər sözündə eyni şeyi edir, yadda saxladığınız sözləri isə fasiləli təkrar üçün yenidən qarşınıza çıxarır.

Fasaha Quran tətbiqi deyil: orada mushaf, təcvid dərsləri və təfsir yoxdur. O, Quranın nazil olduğu ərəb dilini – onun köklərini, vəznlərini və qrammatikasını – səviyyəli mətnlər üzərində öyrədir. Qiraət üçün sizi dinləyə bilən müəllim yenə də ən doğru yoldur.

Fatihə surəsinin 18 kökü və hər birinin Quranda neçə dəfə keçdiyi

Rəqəmlər Quranic Arabic Corpus məlumatına görə hər kökdən olan sözlərin sayıdır; korpusun ümumi həcmi 77.429 sözdür. Ərəbcə sətir Fatihə surəsində həmin kök üzərində qurulmuş sözləri, qeyd isə kökün başqa harada işləndiyini göstərir.

1. س·م·و · 381 söz: بِسْمِ — adı ilə (بِ, “ilə”, və اسْم, “ad”)
2. أ·ل·ه · 2.851 söz: اللَّهِ · لِلَّهِ — Allah; Allaha
3. ر·ح·م · 339 söz: الرَّحْمَٰنِ · الرَّحِيمِ — Hədsiz Mərhəmətli, Daim Rəhmli
4. ح·م·د · 63 söz: الْحَمْدُ — həmd
5. ر·ب·ب · 980 söz: رَبِّ — Rəbbi
6. ع·ل·م · 854 söz: الْعَالَمِينَ — aləmlər
7. م·ل·ك · 206 söz: مَالِكِ — sahibi, hakimi
8. ي·و·م · 405 söz: يَوْمِ — günü
9. د·ي·ن · 101 söz: الدِّينِ — haqq-hesab, əvəz
10. ع·ب·د · 275 söz: نَعْبُدُ — ibadət edirik
11. ع·و·ن · 11 söz: نَسْتَعِينُ — kömək diləyirik
12. ه·د·ي · 316 söz: اهْدِنَا — bizi yönəlt
13. ص·ر·ط · 45 söz: الصِّرَاطَ · صِرَاطَ — yol; … yolu
14. ق·و·م · 660 söz: الْمُسْتَقِيمَ — düz
15. ن·ع·م · 140 söz: أَنْعَمْتَ — nemət verdin
16. غ·ي·ر · 154 söz: غَيْرِ — yox, -dan başqa
17. غ·ض·ب · 24 söz: الْمَغْضُوبِ — qəzəbə düçar olanlar
18. ض·ل·ل · 191 söz: الضَّالِّينَ — yolunu azanlar

Fatihə surəsində neçə söz var?

Bəsmələ 1-ci ayə sayılanda – çap olunmuş nüsxələrin çoxunun əsaslandığı Həfs mətnində olduğu kimi – 29, onsuz isə 25 söz. Hər iki rəqəm eyni yeddi ayəni təsvir edir. Saylar həm də ona görə fərqlənir ki, ərəb dili بِ, “ilə”, və وَ, “və”, kimi kiçik sözləri növbəti sözə bitişik yazır, buna görə mənbə بِسْمِ sözünü bir və ya iki söz kimi saya bilər.

Iyyāka naʿbudu wa iyyāka nastaʿīn nə deməkdir?

Yalnız Sənə ibadət edirik və yalnız Səndən kömək diləyirik. إِيَّاكَ feildən əvvəl qoyulmuş ayrıca əvəzlik kimi “Sən” deməkdir və ərəb qrammatikası bunu “Sən və başqası yox” kimi oxuyur. نَعْبُدُ “ibadət edirik”, نَسْتَعِينُ isə “kömək diləyirik” deməkdir; sonuncu ع·و·ن kökündən düzələn X bab feilidir.

Ṣirāṭ al-mustaqīm nə deməkdir?

Düz yol. صِرَاط, “yol, cığır”, Quranda 45 dəfə keçir. مُسْتَقِيم – ق·و·م, “durmaq”, kökündən X babın ismi-failidir, buna görə əyri olmayan, dik mənasında “düz” deməkdir.

Fatihə surəsini sözbəsöz anlamaq üçün ərəb qrammatikası lazımdırmı?

Mənalar üçün yox: cədvəl hər sözü verir. Qrammatika səbəbləri anlamaq üçün lazımdır – məsələn, إِيَّاكَ sözünün niyə önə keçdiyini və ya الْمَغْضُوبِ və الضَّالِّينَ sözlərinin niyə məhz bu formada olduğunu. Bunları izah edən dörd vəznlə tanış olmaq üçün Fatihə surəsi yaxşı başlanğıcdır: فَاعِل, مَفْعُول, فَعِيل və اسْتَفْعَلَ.

Mənbələr

• Tanzil Project, Quran mətni (Simple), tanzil.net
• Quranic Arabic Corpus, Fatihə surəsinin sözbəsöz qrammatikası, 1:1–1:7
• Quranic Arabic Corpus, Quran lüğəti, ر ح م kökü (hər kökün sayı göstərilən öz səhifəsi var)
• Quranic Arabic Corpus, tez-tez verilən suallar (77.429 söz)
• Al-Fatiha, Wikipedia (4-cü ayənin iki qiraəti)

Fasaha haqqında

Fasaha oxunu mərkəzə qoyan ərəb dili tətbiqidir. Hekayədə, podkastda, videoda və ya məqalədə hər söz toxunuşla mənasını, kökünü, vəznini və söz ailəsini açır, fasiləli təkrar üçün yadda saxlanıla bilər.

• iPhone, iPad, Mac və Android üçün mövcuddur.
• İnterfeys dilləri: ingilis, ərəb, türk, rus, özbək, ispan, fransız, alman, indoneziya, malay, urdu, italyan, portuqal, benqal və qazax dilləri.
• Başlamaq pulsuzdur; Premium tam kitabxananı açır, ödənişi isə tətbiq mağazaları həyata keçirir.

Bütün məqalələr

• Əvvəlcə öyrəniləsi 20 Quran sözü: mənasını bilmədən əzbərləyənlər üçün siyahı: Quranda ən çox işlənən iyirmi söz, yoxlanılmış işlənmə sayları ilə – mətni uşaqlıqda əzbərləyib onun nə dediyini heç vaxt öyrənməmiş oxucular üçün.
• Quran ərəbcəsi, müasir ərəb ədəbi dili, yoxsa dialekt: ərəb dilinin hansından başlamalı: Quran ərəbcəsi və müasir ərəb ədəbi dili eyni yazılı dilin, yəni fuṣḥā dilinin iki mərhələsidir; dialekt isə insanların evdə danışdığı dildir. Onlar nə ilə fərqlənir və məqsədinizdən asılı olaraq haradan başlamaq lazımdır.