Fotiha surasi soʻzma-soʻz: 18 oʻzak va Qurʼon lugʻati

Fotiha surasi soʻzma-soʻz qanday maʼnoni anglatadi?

Rahmon va Rahim boʻlgan Alloh nomi bilan. Hamd olamlarning Robbi, Rahmon va Rahim, hisob kunining Egasi boʻlgan Allohgadir. Faqat Senga ibodat qilamiz va faqat Sendan yordam soʻraymiz. Bizni toʻgʻri yoʻlga hidoyat qil: Sen neʼmat bergan zotlarning yoʻliga, gʻazabga duchor boʻlganlarning va adashganlarning yoʻliga emas.

Fotiha surasi oyatma-oyat nimani anglatadi?

Qurʼonning birinchi surasi boʻlgan Fotiha har bir kunlik namozda oʻqiladigan yetti oyatdan iborat. Bu oyatlar olamlar Parvardigori boʻlgan Allohga hamd aytish, Uning cheksiz rahmati va qiyomat kunining Egasiga boʻysunish bilan boshlanadi. Soʻngra faqat Ungagina ibodat qilish, Undangina madad soʻrash hamda gʻazabga uchraganlar va adashganlardan yiroq boʻlgan toʻgʻri yoʻlga hidoyat tilash bayon etiladi.

Aksar nusxalarda qabul qilingan Osim qiroatining Hafs rivoyatiga binoan, yetti oyat va ularning maʼnolari quyidagicha tartiblangan:

• 1-oyat: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ, «Rahmon va Rahim boʻlgan Alloh nomi bilan»
• 2-oyat: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ, «Barcha maqtov va shukr olamlar Robbi boʻlgan Allohgadir»
• 3-oyat: الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ, «U Rahmon va Rahimdir»
• 4-oyat: مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ, «Jazo va hisob-kitob kunining Egasidir»
• 5-oyat: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ, «Faqat Senga ibodat qilamiz va faqat Sendan yordam soʻraymiz»
• 6-oyat: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ, «Bizni toʻgʻri yoʻlga yoʻllagin»
• 7-oyat: صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ, «Sen neʼmat bergan zotlarning yoʻliga; gʻazabga duchor boʻlganlarning va adashganlarning yoʻliga emas»

Fotihada nechta soʻz va nechta oʻzak mavjud?

Fotiha surasida basmala qoʻshib hisoblansa 29 ta, usiz sanalsa 25 ta oraliqli soʻz bor. 29 ta soʻzning oltitasi oʻzakka ega emas: ikki marta kelgan إِيَّاكَ olmoshi, الَّذِينَ nisbiy olmoshi, ikki marta uchraydigan عَلَيْهِمْ predlogi va وَلَا inkor bogʻlovchisi. Qolgan 23 ta soʻz esa 18 ta oʻzakka tayanadi, chunki ر·ح·م oʻzagi toʻrt marta, Alloh nomi va صِرَاط soʻzi esa ikki martadan qaytariladi.

Bu 29 ta soʻzning bir nechtasi yozuvda qoʻshilib ketadigan ikki boʻlakdan tashkil topgan. بِسْمِ soʻzi بِ koʻmakchisi bilan اسْم otining birikuvidir. لِلَّهِ lafzi esa لِ koʻmakchisi bilan Alloh ismining qoʻshilishidir. وَإِيَّاكَ hamda وَلَا soʻzlari esa وَ bogʻlovchisi bilan boshlanadi. Arab imlosida bunday kichik yuklamalarning keyingi soʻzga qoʻshib yozilishi manbalardagi soʻz soni boʻyicha farqlarning asosiy sabablaridan biridir.

25 va 29 sonlari orasidagi farq esa oyat raqamlash anʼanasi bilan bogʻliq. Hafs matni va unga ergashgan Quranic Arabic Corpus basmalani 1-oyat deb hisoblaydi. Boshqa baʼzi anʼanalar esa basmalani alohida oyat sanamay, yetti oyatni أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ iborasidan keyin toʻxtash orqali toʻldiradi. Basmalaning Fotiha surasidan bir oyat ekanligi yoki emasligi fiqh mazhablarida turlicha baholanadi; ushbu maqolada esa hukmlar emas, balki soʻzlar sanaladi.

Fotiha oʻzaklari butun Qurʼon boʻylab qanchalik keng tarqalgan?

Fotiha surasining 18 ta oʻzagidan yasalgan soʻzlar butun Qurʼondagi 77 429 ta soʻzning 7 996 tasini tashkil etadi, yaʼni 10,3%, qariyb har oʻnta soʻzdan bittasi. Biz Quranic Arabic Corpus taqdim etgan har bir oʻzakning uchrash sonini qoʻshib, Qurʼonning jami soʻz soniga taqsimladik. Alloh lafzi kiruvchi أ·ل·ه oʻzagi bir oʻzi 2 851 ta soʻz beradi; usiz ham bu ulush 6,6% ni tashkil qiladi.

Eng katta hissa eng koʻp takrorlanadigan soʻzlarga tegishlidir. رَبّ lafzi 975 marta uchraydi. الْعَالَمِينَ soʻzining oʻzagi boʻlgan ع·ل·م jami 854 ta soʻzni birlashtiradi: عِلْم (ilm), عَلِيم (biluvchi) va عَالَمِين (olamlar). الْمُسْتَقِيمَ soʻzining oʻzagi boʻlgan ق·و·م esa 660 ta soʻz beradi, jumladan قَوْم (qavm) 383 marta va قِيَامَة (qiyomat) 70 marta. Boshqa tomondan, نَسْتَعِينُ soʻzining oʻzagi boʻlmish ع·و·ن butun Qurʼonda bor-yoʻgʻi 11 marta keladi va shundan toʻrttasi har bir namozda aytiladigan aynan shu feʼldir.

Bu koʻrsatkich bilan ikkita muhim ehtiyot chorasi koʻzda tutilishi lozim. Bu raqam Fotiha bilan bitta oʻzakni baham koʻradigan soʻzlarni ifodalaydi, oʻqiganda birdan maʼnosi maʼlum boʻladigan soʻzlarni emas: ر·ح·م oʻzagidan أَرْحَام (bachadonlar) ham yasaladi va korpus مَلَك (farishta) soʻzini م·ل·ك oʻzagi ostiga kiritadi. Shuningdek, soʻz chegaralarini boshqacha ajratadigan tahlil umumiy miqdorni biroz oʻzgartirishi mumkin. Biroq oʻndan bir qism koʻlami har qanday xolis hisobda oʻz kuchida qoladi.

Ar-Rohmon va ar-Rohiym ismlarining sarfiy farqi nimada?

Har ikkala ism ham rahm-shafqat maʼnosidagi ر·ح·م oʻzagidan olingan boʻlib, mubolagʻa ifodalaydi. Tilshunoslik koʻrsatib beradigan farq soʻz qoliplari bilan bogʻliq: رَحْمَٰن ismi غَضْبَان (gʻazabnok) soʻzi kabi vujudni toʻldirib turuvchi holatni anglatuvchi فَعْلَان qolipida; رَحِيم esa عَلِيم (hamma narsani biluvchi) soʻzi kabi doimiy va sobit sifatni bildiruvchi فَعِيل qolipidadir. Tafsirlar aynan shu nozik farqqa tayanadi.

Quranic Arabic Corpus hisoblariga koʻra رَحْمَٰن 57 marta, رَحِيم esa 116 marta keladi. Oʻzakning umumiy uchrashi 339 marta boʻlib, bunga 114 marta kelgan رَحْمَة va 12 marta kelgan أَرْحَام soʻzlari ham kiradi. Qurʼonda غَضْبَان soʻzi ikki marta, har ikkisida ham Muso alayhissalomning qavmiga qaytishi haqida (7:150 va 20:86) uchraydi; uning غ·ض·ب oʻzagi esa Fotihadagi الْمَغْضُوبِ lafzida ham bor.

Ushbu maqola til va morfologiya chegarasida toʻxtaydi. Bu ikki goʻzal ismning eʼtiqodiy va maʼnaviy sirlari tafsir ilmining mavzusi boʻlib, ularni ishonchli tafsir manbalaridan oʻrganish maqsadga muvofiqdir.

Toʻrtinchi oyat māliki deb oʻqiladimi yoki meliki debmi?

Har ikkala oʻqilish ham 4-oyatning mutavotir va durust qiroatlaridandir. Aksar nusxalarda kelgan Osim qiroatining Hafs rivoyatida م·ل·ك oʻzagining faol sifatdosh shakli (ism-i fāil) boʻlmish va mutlaq mulk egasini anglatuvchi مَالِكِ deb oʻqiladi. Boshqa koʻplab qiroat imomlari, jumladan Nofeʼ esa podshoh maʼnosidagi مَلِكِ shaklini oʻqiydi. Bitta oʻzak, ikkita alohida qolip: Ega va Podshoh.

Ayatning qolgan qismi arab tilida qaratqichli birikma (izofa) qanday tuzilishini koʻrsatadi. مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ iborasi ketma-ket kelgan uchta otdan iborat: jazo kunining Egasi. Arab tili otlarni yonma-yon qoʻyadi, ikkinchi va uchinchi otni qaratqich kelishigida ifodalaydi va aniqlik artiklini faqat oxirgi soʻzga beradi. Bu izofa birikmasi arabcha matn oʻquvchisi birinchi boʻlib oʻzlashtirishi zarur boʻlgan qoidalardandir.

Bu yerdagi الدِّين soʻzi jazo, hisob-kitob va mukofot maʼnosini bildiradi. Korpus دِين soʻzini ushbu maʼnoda hamda shariat maʼnosida 92 marta qayd etadi; xuddi shu د·ي·ن oʻzagi 5 marta qarz maʼnosidagi دَيْن soʻzini ham hosil qiladi.

Nima sababdan إِيَّاكَ olmoshi feʼldan oldin keltirilgan?

«Biz Senga ibodat qilamiz» deb aytishning odatiy grammatik tartibi feʼlga olmosh qoʻshilishi bilan نَعْبُدُكَ shaklida boʻladi. Fotiha surasi esa alohida ajratilgan olmoshni oldinga qoʻyadi: إِيَّاكَ نَعْبُدُ. Arab tili balogʻat olimlari bu oldinga surilishni cheklash va xoslash (hasr) deb izohlaydi: faqat Sengagina ibodat qilamiz, oʻzgaga emas. Xuddi shu qolip وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ jumlasida ham takrorlanadi.

نَعْبُدُ feʼli عَبَدَ (ibodat qilmoq, qullik qilmoq) feʼlining «biz» maʼnosidagi نَـ qoʻshimchasi bilan hozirgi zamon shaklidir (oʻzak ع·ب·د). Shu oʻzakdan yasalgan عَبْد (banda) oti Qurʼonda 131 marta keladi. نَسْتَعِينُ feʼli esa yanada murakkabroq: نَـ qoʻshimchasi «biz» degani; ـسْتَـ belgisi talab va iltimosni bildiruvchi X bob (istifʼol bobi) koʻrsatkichidir; qolgan عِين boʻlagi esa oʻrtadagi و harfi uzun ī tovushiga aylangan ع·و·ن (yordam) oʻzagidir. Yordam soʻrash: X bob oʻzining odatiy vazifasini bajarmoqda.

Sirotul mustaqiym va magʻzubi alayhim nimani anglatadi?

اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ jumlasi duo va yolvorishdir: bizni toʻgʻri yoʻlga boshlagin. Oxirgi oyat bu yoʻlni uch guruh bilan taʼriflaydi: neʼmat berilganlar, gʻazabga uchraganlar va adashganlar. Bu uchtadan ikkitasi arab tilida ish-harakatni bajaruvchi va harakat qaratilgan obʼyektni ifodalovchi sifatdosh shakllari bilan ataladi.

اهْدِنَا soʻzi هَدَى (boshlamoq, yoʻllamoq; oʻzak ه·د·ي) feʼlining buyruq shakli boʻlib, oxirgi zaif harf tushib qolgan; unga «bizni» maʼnosidagi نَا olmoshi birikkan. Shu oʻzakdan yasalgan هَدِيَّة (hadya) soʻzi Qurʼonda ikki marta uchraydi. صِرَاط (yoʻl) soʻzi 45 marta doimo shu koʻrinishda keladi. مُسْتَقِيم esa oyoqda tik turmoq maʼnosidagi ق·و·م oʻzagidan X bob sifatdoshi boʻlib, qiyshaymagan, mustahkam va toʻgʻri maʼnosini beradi.

أَنْعَمْتَ soʻzi نِعْمَة (neʼmat) soʻzining oʻzagi boʻlgan ن·ع·م ning IV bobidagi feʼlidir. الْمَغْضُوبِ soʻzi esa غ·ض·ب (gʻazab) oʻzagining majhul sifatdoshi (مَفْعُول qolipi): gʻazabga giriftor boʻlganlar, shuning uchun orqasidan عَلَيْهِمْ keladi. الضَّالِّينَ esa ض·ل·ل (adashmoq) oʻzagining koʻplikdagi faol sifatdoshidir (فَاعِل qolipi); oʻzakning oxirgi harfi takrorlanib, tashdidli ل harfini hosil qiladi.

Oʻzaklarni bilish Qurʼonni toʻliq tushunishni anglatadimi?

Yoʻq, va bu borada oʻta xolis boʻlish lozim. Bu 18 ta oʻzak Qurʼonni oʻz-oʻzidan toʻliq tarjima qilib bermaydi. Ular sizning matnga eʼtiboringizni butkul oʻzgartiradi: قَوْم, قِيَامَة va مُسْتَقِيم soʻzlari bir-biriga aloqasiz uchta kalima boʻlmay qoladi, har kuni namozda aytadigan oʻzagingizdan yangi soʻz uchraganda butun bir maʼno oilasi gavdalanadi. Olinadigan haqiqiy foyda shundan iborat.

Amaliy oʻrganish tartibi: quyidagi 29 soʻzli jadvalni har bir soʻz maʼnosini namozda tushunadigan boʻlguncha oʻrganing; soʻng har hafta bitta oʻzakni tanlab, uning Qurʼondagi boshqa oyatlarini kuzating; va إِيَّاكَ, الَّذِينَ, عَلَيْهِمْ hamda لَا kabi kichik xizmat soʻzlarini nazardan qochirmang, chunki ular Qurʼonning deyarli har bir sahifasida grammatik tirgak vazifasini oʻtaydi.

Fasaha ilovasi bu oʻrganishda qanday oʻrin tutadi?

Ushbu sahifadagi har bir arabcha soʻz ustiga bosganingizda uning maʼnosi, oʻzagi va qolipi ochiladi; yuqoridagi quti esa ر·ح·م oʻzak oilasini koʻrsatadi. Fasaha ilovasi A0 dan C2 gacha darajalangan hikoyalar, maqolalar, podkastlar, videolar va al-Ojurrumiyya kabi mumtoz asarlardagi har bir soʻz uchun xuddi shu qulaylikni taqdim etadi hamda saqlangan soʻzlarni oraliqli takrorlash tizimi orqali mustahkamlaydi.

Fasaha Qurʼon ilovasi emas; unda musʼhaf, tajvid darslari yoki tafsir yoʻq. U Qurʼon yozilgan adabiy arab tilini, uning oʻzak va grammatika tizimini soddalashtirilgan matnlar asosida oʻrgatadi. Qiroatni toʻgʻri qilish va eshitib tuzatish uchun esa tirik ustoz bilan shugʻullanish zarur.

Fotiha surasining 18 ta oʻzagi va ularning Qurʼonda uchrash soni

Hisoblar jami 77 429 ta soʻzdan iborat Quranic Arabic Corpus korpusidagi har bir oʻzakka toʻgʻri keluvchi soʻzlar sonini ifodalaydi. Arabcha qator Fotihadagi soʻzlarni, izoh esa oʻzakning boshqa soʻzlarini koʻrsatadi.

1. س·م·و · 381 ta soʻz: بِسْمِ — nomi bilan (بِ koʻmakchisi va اسْم oti)
2. أ·ل·ه · 2 851 ta soʻz: اللَّهِ · لِلَّهِ — Alloh; Alloh uchun
3. ر·ح·م · 339 ta soʻz: الرَّحْمَٰنِ · الرَّحِيمِ — Mehribon, Rahmli
4. ح·م·د · 63 ta soʻz: الْحَمْدُ — hamd va maqtov
5. ر·ب·ب · 980 ta soʻz: رَبِّ — Robbi, tarbiyachisi
6. ع·ل·م · 854 ta soʻz: الْعَالَمِينَ — olamlar, butun borliq
7. م·ل·ك · 206 ta soʻz: مَالِكِ — Egasi, sohibi
8. ي·و·م · 405 ta soʻz: يَوْمِ — kuni
9. د·ي·ن · 101 ta soʻz: الدِّينِ — jazo, hisob, din
10. ع·ب·د · 275 ta soʻz: نَعْبُدُ — ibodat qilamiz
11. ع·و·ن · 11 ta soʻz: نَسْتَعِينُ — yordam soʻraymiz
12. ه·د·ي · 316 ta soʻz: اهْدِنَا — bizni yoʻlla
13. ص·ر·ط · 45 ta soʻz: الصِّرَاطَ · صِرَاطَ — yoʻl; yoʻli
14. ق·و·م · 660 ta soʻz: الْمُسْتَقِيمَ — toʻgʻri, mustahkam
15. ن·ع·م · 140 ta soʻz: أَنْعَمْتَ — neʼmat berding
16. غ·ي·ر · 154 ta soʻz: غَيْرِ — emas, boshqa
17. غ·ض·ب · 24 ta soʻz: الْمَغْضُوبِ — gʻazabga uchraganlar
18. ض·ل·ل · 191 ta soʻz: الضَّالِّينَ — adashganlar

Fotiha surasida jami nechta soʻz bor?

Basmala birinchi oyat sanaladigan Hafs matnida 29 ta, basmalasiz esa 25 ta soʻz bor. Har ikki hisob ham aynan bir xil yetti oyatni bildiradi. Shuningdek, arab yozuvida بِ va وَ kabi yuklamalarning keyingi soʻzga qoʻshib yozilishi ham sanashdagi farqlarga sabab boʻladi.

Iyyaka naʼbudu va iyyaka nastaʼiyn iborasining maʼnosi nima?

Faqat Sengagina ibodat qilamiz va faqat Sendangina yordam soʻraymiz. إِيَّاكَ olmoshining feʼldan oldin kelishi arab tili qoidalariga koʻra hasr (cheklash) maʼnosini beradi: yaʼni qullik va yordam soʻrash boshqa hech kimga emas, faqat Yaratganga qaratiladi.

Sirotul mustaqiym birikmasi nimani bildiradi?

Toʻgʻri yoʻl. صِرَاط ochiq va keng yoʻlni anglatsa, مُسْتَقِيم soʻzi ق·و·م (tik turmoq) oʻzagining X bob sifatdoshi boʻlib, hech qanday egrilik va ogʻishi boʻlmagan ravon va toʻgʻri yoʻlni ifodalaydi.

Fotiha surasini soʻzma-soʻz tushunish uchun grammatika bilish shartmi?

Dastlabki maʼnolar uchun jadvalning oʻzi kifoya qiladi. Biroq nima uchun olmosh feʼldan oldinga oʻtgani yoki soʻzlarning فَاعِل, مَفْعُول, فَعِيل va اسْتَفْعَلَ qoliplarida kelish sabablarini chuqur anglash uchun sarf-nahv asoslari zarur boʻladi.

Manbalar

• Tanzil Project, Qurʼon matni (Simple), tanzil.net
• Quranic Arabic Corpus, Fotiha surasi soʻzma-soʻz tahlili, 1:1 dan 1:7 gacha
• Quranic Arabic Corpus, Qurʼon lugʻati, ر ح م oʻzagi sahifasi
• Quranic Arabic Corpus, koʻp beriladigan savollar (77 429 ta soʻz)
• Al-Fatiha, Vikipediya (4-oyatning ikki xil qiroati)

Fasaha haqida

Fasaha oʻqishga yoʻnaltirilgan arab tili ilovasidir. Hikoyalar, podkastlar, videolar va maqolalardagi har bir soʻz ustiga bosganda uning maʼnosi, oʻzagi, qolipi va oʻzak oilasi ochiladi hamda saqlangan soʻzlar oraliqli takrorlashga yuboriladi.

• iPhone, iPad, Mac va Android qurilmalarida mavjud.
• Interfeys tillari: ingliz, arab, turk, rus, oʻzbek, ispan, fransuz, nemis, indonez, malay va urdu.
• Boshlash bepul; Premium obuna barcha kutubxonani ochadi va hisob-kitob doʻkonlar orqali amalga oshiriladi.