Түрік және өзбек тілділер білетін 18 араб сөзі

Түрік пен өзбек тілінде сөйлейтіндер қанша араб сөзін бұрыннан біледі?

Тарихи кірме сөздердің арқасында түрік пен өзбек тілдерінің араб тілімен ортақ мыңдаған ресми, әкімшілік және ғылыми сөзі бар. Түрік тілінде сөйлейтін адам стандартты сөздіктердегі араб тілінен шыққан 6 500-ден астам сөзді біледі, ал өзбек тілінде шағатай әдебиеті арқылы осындай қабат бар. Дыбыстық өзгерістер мен жалған достар болғанымен, осы түбірлерді тану сөздік қорды меңгеруді айтарлықтай жылдамдатады.

Бастапқы артықшылық қайдан шығады және ол шын мәнінде қаншалықты үлкен

Түрік және өзбек тілдеріндегі араб сөздері көшеден келмеген. Осман түрік тілі араб тілін дін, құқық, медицина, поэзия және кеңсе прозасы арқылы сіңірген, ал оның қайнары Каир не Дамаск көшесінің тілі емес, классикалық жазба араб тілі болған. Қазіргі өзбек тілі араб қабатын мұра еткен әдеби түркі тілі – шағатай тіліне де дәл осы қатысты. Сізде бар нәрсе – абстрактылы, ресми және жазба лексика.

Артықшылықтың пішінін осы бір ғана дерек анықтайды. Араб газетінің бағанын, сот шешімін немесе классикалық трактатты ашқан түрік не өзбек тілді адам өзін күтпеген жерден үйдегідей сезінеді, өйткені бұл мәтіндердің арқауы өзіне бұрыннан таныс зат есімдерден құралған. Сол адам Каирдегі кафеде ештеңені дерлік танымайды, өйткені ондағы күнделікті сөздер осман не шағатай тіліне мүлде енбеген.

Енді сан туралы. Түрік тілі қоғамының 2005 жылы шыққан Güncel Türkçe Sözlük сөздігінде 104 481 сөз бар, оның 6 463-і араб тілінен шыққан – бұл тілдегі кірме сөздердің ең үлкен жеке тобы, шамамен әр он алтыншы тақырып сөз. Олар біркелкі таралмаған: абстрактылы ұғымдарда, құқықтық және діни терминологияда, ой-пікір атауларында шоғырланған, сондықтан олардың жазба беттегі үлесі алты пайыздан едәуір асады.

Мұны адал бағалау үшін екі ескерту бар. 1932 жылдан басталған түрік тіл реформасы бұл қабаттың бір бөлігін жазба нормадан әдейі ығыстырып шығарды – mektep орнына okul, tayyare орнына uçak келді – сондықтан жас түрік сол жастағы өзбекке қарағанда тарлау қор алып жүруі мүмкін. Сондай-ақ мұның бірде-біреуі қиындық рейтингін өзгертпейді: АҚШ-тың Шетелдік қызмет институты араб тілін IV санатқа жатқызып, 88 апта және 2 200 сабақ сағаты деп бағалайды.

Сізді алдап кететін бес сөз

Жалған достар – бұл тізімнің ең құнды бөлігі, өйткені өзіңіз білемін деп сенімді жүрген сөзді қате түсінсеңіз, сізді ешкім түзетпейді. Білмейтін сөзді іздейсіз; білемін деп ойлайтын сөзді ешқашан іздемейсіз, ал қате жылдар бойы сол күйі қалады. Төмендегі бес сөз түрік және өзбек тілдерінде дұрыс, бірақ араб тілінде мүлде басқа мағынада.

Ең қымбатқа түсетіні – mektep, өзбекше maktab. Арабтың مَكْتَب maktab сөзі «жазу орны» дегенді білдіреді, ал қазіргі әдеби араб тілінде ол – кеңсе, бюро немесе жазу үстелі. Араб тілінде мектеп – مَدْرَسَة madrasa, «сабақ орны». Қуантатын жағы – ders, өзбекше dars сөзін бұрыннан білесіз, сондықтан дұрыс сөз алыс бір жерде емес – ол өзіңізге таныс басқа сөздің ішінде жасырынып тұр.

• mektep / maktab ← مَكْتَب maktab: кеңсе, бюро, жазу үстелі. Мектеп – مَدْرَسَة madrasa, ders сөзінің түбірі د ر س түбірінен.
• misafir / musofir ← مُسَافِر musāfir: саяхатшы немесе жолаушы. Қонақ – ضَيْف ḍayf; س ف ر түбірінен safar сөзі шығады.
• sohbet / suhbat ← صُحْبَة ṣuḥba: серіктік, бірге болу. Әңгіме – مُحَادَثَة muḥādatha немесе حِوَار ḥiwār.
• memnun / mamnun ← مَمْنُون mamnūn: ризашылықта, қарыздар сезінетін. Қуанышты – سَعِيد saʿīd немесе مَسْرُور masrūr.
• millet / millat ← مِلَّة milla: дін немесе діни қауым. Ұлт – أُمَّة umma немесе شَعْب shaʿb.

Тану – қолдану емес

Kitap сөзін білу كِتَاب деп жазумен бірдей емес, ал كِتَاب деп жазу оны қолданумен бірдей емес. «Мен кітапты оқыдым» – قَرَأْتُ الْكِتَابَ. Бұл сөйлемде бір-біріне тәуелсіз үш білім бар: етістіктің жіктелуі, الـ белгілілік артиклі және табыс септігін білдіретін соңғы фатха. Түрік пен өзбек тілі олардың ешқайсысын бермейді, өйткені кірме сөз тек лексикалық, ешқашан құрылымдық емес.

Көпше түр де солай. كِتَاب сөзінің көпше түрі – كُتُب kutub: сөздің іші өзгереді, соңына ештеңе қосылмайды және үлгіні жекеше түрінен болжау мүмкін емес. Түрік тілі kitaplar дейді де, мәселе жабылады. Таныс сөздің көпше түрі мүлде бейтаныс болуы мүмкін: مَكْتَب сөзінен مَكَاتِب makātib, ал كَاتِب сөзінен كُتَّاب kuttāb шығады.

Ең айқын мысал – merhaba. Арабшасы – مَرْحَبًا marḥaban, ал соңындағы -an – белгісіз зат есімдегі табыс септігінің жалғауы; кідірісте ол marḥabā болып айтылады, түрік сөздігі тіркеген түр де дәл осы. Әр түрік өмір бойы толыққанды араб септік жалғауын алып жүреді, оны күн сайын айтады, бірақ оның септік жалғауы екенін ешқашан байқамайды. Сізге әлі жүріп өтуге тура келетін қашықтық – осы.

Көрмей тұрып еститін кедергі

Араб тілінде екі тілде де баламасы жоқ дауыссыздар тобы бар. Халит Дурсуноғлу Түркияның Ататүрік атындағы мәдениет, тіл және тарих жоғарғы мекемесі жариялаған мақаласында мұны бір сөйлеммен түйіндейді: арабтың h, ḥ және kh дыбыстарының бәрі түрік тілінде h болып жазылады; s пен ṣ – екеуі де s; z, ẓ, ḍ және dh – бәрі z; t пен ṭ – екеуі де t; k мен q – екеуі де k. ʿAyn мүлде жоғалады.

Мұның екі салдары бар, екеуі де жайсыз. Біріншісі – айту. Akıl деп айтқанда сіз عَقْل деп айтып тұрған жоқсыз: ʿayn жоғалған, qāf k-ға айналған, ал араб тілі қатар ұстайтын екі дауыссыздың арасына түрік тілі дауысты сұғып жіберген. Дурсуноғлудың дауысты қосылу (эпентеза) мысалдарының тізімі беттерге созылады – fikir ← فِكْر, vakit ← وَقْت, sabır ← صَبْر, şekil ← شَكْل, hüküm ← حُكْم.

Екінші салдар – қабылдау, және ол ауырырақ. Сөйлеу жылдамдығында صَبْر мен سَبْر – екі түрлі сөз, حَال мен خَال да, قَلْب пен كَلْب та солай, ал түрік тіліне үйренген құлақ әр жұпты бірдей естиді. Білетін сөзіңіз танылмай өтіп кетеді, сондықтан енжар сөздік қорыңыз қағазда жұмыс істеп, дыбыста сәтсіздікке ұшырайды. Шешімі – бірінші аптадан бастап минималды жұптармен жаттығу.

Ағылшын тілінде де араб қабаты бар және ол керісінше сабақ береді

Ағылшын тілінде араб тілінен шыққан бір-екі жүздей сөз бар және олар басқа жолмен келген: ортағасырлық ғылым, Жерорта теңізі саудасы және отаршылдық байланыстар арқылы, латын, испан, итальян және француз тілдерінен өтіп. Algebra – الجَبْر al-jabr, alcohol – الكُحْل al-kuḥl, alkali – القِلْي al-qily. Cipher де, zero да – صِفْر ṣifr, coffee – قَهْوَة qahwa, ал safari – سَفَر safar, musāfir сөзімен түбірлес.

Мұнда әдемі айналы сәйкестік бар, одан кейін – қатаң шек. Түрік merhaba сөзінде қатып қалған араб табыс септігін алып жүретіні сияқты, ағылшын тілінде сөйлейтін адам algebra мен alcohol сөздерінде қатып қалған араб артиклін алып жүреді: al- – бұл біржола жабысып қалған الـ. Бірақ ағылшын тіліндегі араб сөздері – оқшау техникалық жәдігерлер, олар оқуда ешқандай артықшылық бермейді. Екі жүз сауда сөзі – қызық дерек қана; алты мың әдеби сөз – нағыз ресурс.

• algebra ← الجَبْر al-jabr, әл-Хорезмидің IX ғасырдағы трактатының атауынан
• alcohol ← الكُحْل al-kuḥl, бастапқыда көзге жағатын сүрме ұнтағы
• cipher және zero ← صِفْر ṣifr, «бос» – түрік тілі sıfır деп алған сол сөз
• coffee ← قَهْوَة qahwa, ағылшын тіліне түріктің kahve сөзі арқылы жеткен
• safari ← سَفَر safar, суахили тілі арқылы – misafir мен musofir сөздерінің түбірі

Бір сөз, бір түбір, жиырма сөз

Нағыз олжа – сөздердің саны емес, түбір жүйесі. Араб тілі сөздерді үш дауыссызды қаңқаға үлгілерді кигізу арқылы жасайды: қаңқа мағынаны, үлгі рөлді көтереді. Түрік және өзбек тілдері дайын сөздерді олардың өзара байланысы туралы ешқандай белгісіз, бір-бірлеп алған. Сондықтан бір түбірден шыққан бес сөзді білесіз, бірақ олардың туыс екенін білмейсіз.

Ең таза мысал – ح ق ق. Түріктің hak, hukuk, hakikat, tahkikat және muhakkak сөздері – бір топ; өзбектің haq, huquq, haqiqat және tahqiq сөздері де солай. Араб тілінде حَقّ ḥaqq – ақиқат және құқық, حُقُوق ḥuqūq – құқықтар, حَقِيقَة ḥaqīqa – шындық, ал تَحْقِيق taḥqīq – тергеу. Мектепте бір-бірімен байланыссыз бес сөз ретінде үйренген сөздеріңіз бір түбірді үйренген күні араб тіліне көшеді.

س أ ل түбірі де сол қызметті атқарады. Арабтың سَأَلَ saʾala сөзі – сұрау, سُؤَال suʾāl – сұрақ, مَسْأَلَة masʾala – мәселе, ал مَسْؤُول masʾūl – жауапты, сөзбе-сөз «сұралатын адам». Араб тілінде жауапкершіліктің неге сұраудан құралатынын көресіз, ал сөз естен шықпайды. Мағыналарды жаттауды қойып, олардың қайдан шыққанын түсіне бастайсыз.

• ك ت ب: kitap, mektep, mektup, kâtip, kütüphane – бәрі «жазу» мағынасынан.
• ح ق ق: hak, hukuk, hakikat, tahkikat – бәрі «ақиқат болу, орнығу» мағынасынан.
• س أ ل: sual, mesele, mesul – бәрі «сұрау» мағынасынан.
• ر و ح: ruh, rahat, istirahat – бәрі «(жел) соғу, тынығу» мағынасынан.
• ح ي ي: hayat, hayvan, ihya – бәрі «өмір сүру» мағынасынан.

Түрік пен өзбек тілінде сөйлейтіндерде бұрыннан бар 18 араб сөзі – түбірлері, харакаттары және тұзақтарымен

Әр жолда түрікше және өзбекше түрі, толық харакатпен жазылған араб түпнұсқасы, бірдеңені түсіндіретін жерде түбірі және қазіргі әдеби араб тіліндегі мағынасы берілген. ТҰЗАҚ деп белгіленген бес сөз түрік не өзбек тілінде бір нәрсені, араб тілінде басқа нәрсені білдіреді; алдымен соларды оқыңыз.

1. kitap · kitob: كِتَاب — кітап – үш тілде де бірдей
2. kalem · qalam: قَلَم — қалам – мағынасы мүлде өзгермеген
3. mektep · maktab: مَكْتَب — ТҰЗАҚ – араб тілінде кеңсе, бюро, жазу үстелі. Мектеп емес.
4. ders · dars: دَرْس — сабақ – мағынасы өзгермеген
5. misafir · musofir: مُسَافِر — ТҰЗАҚ – араб тілінде саяхатшы, жолда жүрген адам. Қонақ емес.
6. sohbet · suhbat: صُحْبَة — ТҰЗАҚ – араб тілінде серіктік, бірге болу. Әңгіме емес.
7. memnun · mamnun: مَمْنُون — ТҰЗАҚ – араб тілінде ризашылықта, қарыздар, борышты. Қуанышты емес.
8. millet · millat: مِلَّة — ТҰЗАҚ – классикалық араб тілінде дін немесе діни қауым. Ұлт емес.
9. mesele · masala: مَسْأَلَة — мәселе, іс, сұрақ – мағынасы негізінен бірдей
10. akıl · aql: عَقْل — ақыл, парасат, зерде – мағынасы өзгермеген
11. hakikat · haqiqat: حَقِيقَة — ақиқат, шындық – мағынасы өзгермеген
12. haber · xabar: خَبَر — жаңалық, хабар – оған қоса араб тілінде екінші қызметі бар
13. vakit · vaqt: وَقْت — уақыт – оның бір сәті немесе белгілі бір аралығы
14. merhaba · marhabo: مَرْحَبًا — сәлем, қош келдіңіз
15. dünya · dunyo: دُنْيَا — дүние – бірақ араб тілінде бұл сөздің жұбы бар
16. hayat · hayot: حَيَاة — өмір – мағынасы өзгермеген
17. rahat · rohat: رَاحَة — тыныштық, жайлылық – араб тілінде зат есім, түрік тілінде сын есім
18. fikir · fikr: فِكْر — ой, идея – мағынасы өзгермеген

Түрік тілінде қанша араб сөзі бар?

Түрік тілі қоғамының 2005 жылғы Güncel Türkçe Sözlük сөздігі 104 481 сөздің 6 463-ін араб тілінен шыққан деп тіркейді – бұл тілдегі кірме сөздердің ең үлкен жеке тобы, шамамен алты пайыз. Бұл сан сөйлеудегі жиілікті емес, сөздіктегі тақырып сөздерді санайды. Бұл сөздер абстрактылы және ресми стильдерде шоғырланғандықтан, олардың жазба беттегі үлесі алты пайыздан жоғары.

Кірме сөздер араб тілін шынымен жеңілдете ме?

Олар сөздік қордың бір бөлігін жеңілдетеді, бірақ грамматиканы мүлде жеңілдетпейді. Етістіктің жіктелуі, септік жалғаулары, сынық көпше, ілік тіркес және қосарлы түр – бәрі нөлден үйреніледі. АҚШ-тың Шетелдік қызмет институты араб тілін әлі де ең қиын санатқа жатқызады: 88 апта. Пайда шынайы, бірақ тар: оқуда бастапқы жылдамдық береді, әңгімеде өте аз.

Арабтың maktab сөзі кеңсе болса, mektep неге мектепті білдіреді?

Екеуі де ك ت ب түбірінен жасалған орын атаулары, сондықтан مَكْتَب сөзбе-сөз «жазу орны» дегенді білдіреді. Осман және шағатай тілдері оны Құран мектебі мағынасында бекітті, ал қазіргі әдеби араб тілі кеңсе мен жазу үстелі мағынасына тоқтады. Араб тілінде мектеп – مَدْرَسَة madrasa, «сабақ орны» – ал ders сөзін сіз бұрыннан білесіз.

Бұл ауызекі араб диалектілеріне көмектесе ме?

Әлдеқайда аз. Түрік және өзбек тілдеріндегі араб қабаты мысыр не левант сөйлеуінен емес, классикалық жазба тілден келген. Диалектілерде басқа күнделікті сөздер қолданылады, дауыстылар түсіп, айтылым қысқарады. Бетте таныс көрінетін сөздердің көбі кафеде сізге танылмай өтіп кетеді. Мақсатыңыз сөйлеу болса, бұл артықшылыққа көп үміт артпаңыз.

Өзбек тілінің артықшылығы түрік тілінікінен үлкен бе?

Дыбыс жағынан – иә, сәл үлкен. Өзбек тілі qāf-ты q, khāʾ-ны x түрінде сақтайды, соңғы b-ны сақтайды, араб дауыссыздар тіркесін сақтайды және ʿayn тұрған орынды әлі де ʼ белгісімен көрсетеді – maʼno, sanʼat, taʼlim. Қазіргі түрік емлесі мұның бәрін өшіріп тастаған. Дегенмен өзбек тілі де ع, ص, ض, ط не ظ дыбыстарын айтылымда сақтамайды.

Әліпбиден бастау керек пе, әлде осы сөздерден бе?

Әліпбиден, бірақ материал ретінде осы сөздерді алып. Әріптерді мағынасыз буындармен емес, kitap, kalem, vakit және akıl сөздерімен жаттықтырыңыз. Сонда оқу алғашқы күннен-ақ мағыналы болады, ал таныс сөзді араб дауыссыздарымен айту әдеті қате айтылым орнығып үлгермей тұрып қалыптасады.

Дереккөздер

• Türk Dil Kurumu – Güncel Türkçe Sözlük (тақырып сөздердің этимологиясы)
• Halit Dursunoğlu, «Arabic Words in Turkey Turkish and the Sound Changes in These Words» – Ататүрік атындағы мәдениет, тіл және тарих жоғарғы мекемесі
• АҚШ-тың Шетелдік қызмет институты (FSI) – шет тілдерінің қиындық санаттары
• АҚШ Конгресс кітапханасы – ALA-LC араб романизация кестесі

Фасаха туралы

Фасаха – интерфейсі 15 тілде қолжетімді араб тілін үйрену қолданбасы. Кез келген араб сөзін түртсеңіз, оның сөздік түрі, түбірі, үлгісі, мысалдары мен аудиосы көрсетілген сөздік ашылады; осы мақаладағы түбір логикасын кез келген оқыған мәтініңізге осылай қолданасыз. Оқу A0-ден C2-ге дейін деңгейлерге бөлінген.

• Платформалар: iPhone, iPad, Mac, Android телефондары мен планшеттері
• Интерфейс тілдері: ағылшын, араб, түрік, орыс, өзбек, испан, француз, неміс, индонезия, малай, урду, итальян, португал, бенгал және қазақ тілдері.
• Оқу деңгейлері: A0-ден C2-ге дейін
• Мазмұн: интерактивті субтитрлері бар «Сираж» (Qatar Foundation) және «Жұха подкасты» (Sowt/Shamandar), сондай-ақ аудиосы мәтінмен үйлестірілген қиссалар; қолданбаға кірістірілген және жүктеп алынған мазмұн офлайн жұмыс істейді

Барлық мақалалар

• ك·ت·ب: бір түбірден он екі сөз: كِتَاب сөзін сөз картасы ретінде жаттасаңыз, бір сөз үйрендіңіз. Оны ك·ت·ب түбірі мен үлгі ретінде үйренсеңіз, тұтас бір сөз тобын үйрендіңіз.
• Индонезия, малай және урду тілдерінде жасырынған араб сөздері: түбірі бойынша топтастыру: Kitab, ilmu және کتاب араб түбірлес топтарына бөлінген, сондай-ақ индонезия, малай және урду тілділерді араб мәтінін оқи бастағанда адастыратын жалған достар.