Түркчө жана өзбекче сүйлөгөндөр билген 18 арабча сөз

Түрк жана өзбек тилдүүлөр буга чейин канча арабча сөз билишет?

Тарыхый кирме сөздөрдүн аркасында түрк жана өзбек тилдери араб тили менен миңдеген расмий, административдик жана илимий сөздөрдү бөлүшөт. Стандарттуу сөздүктөр боюнча түрк тилдүү адам арабча теги бар 6 500 сөздөн ашыгын билет, ал эми өзбек тили ушуга окшош катмарды чагатай адабияты аркылуу алган. Тыбыш өзгөрүүлөрү жана жалган достор бар болсо да, бул уңгуларды таануу сөз байлыгын топтоону кыйла тездетет.

Артыкчылык кайдан келет жана ал чындыгында канчалык чоң

Түрк жана өзбек тилдериндеги арабча сөздөр көчөдөн келген эмес. Осмон түркчөсү араб тилин дин, укук, медицина, поэзия жана канцелярия прозасы аркылуу сиңирген, ал эми анын булагы Каир же Дамасктын оозеки тили эмес, классикалык жазма араб тили болгон. Азыркы өзбек тили өзүнүн арабча катмарын мурастаган адабий түрк тили — чагатай тили жөнүндө да ушуну айтууга болот. Сиздин колуңузда мурдатан бар нерсе — абстракттуу, расмий жана жазма сөздөр.

Артыкчылыктын түрүн дал ушул бир факт аныктайт. Түркчө же өзбекче сүйлөгөн адам арабча гезиттеги рубриканы, соттун чечимин же классикалык трактатты ачканда күтүлбөгөн жерден өзүн үйүндөгүдөй сезет, анткени ал тексттердин өзөгү ага мурдатан тааныш атоочтордон турат. Ошол эле адам Каирдеги кафеде дээрлик эч нерсени тааныбайт, анткени ал жердеги күнүмдүк сөздөр осмон же чагатай тилине эч качан кирген эмес.

Эми сан жөнүндө. Түрк тил коомунун 2005-жылы чыккан «Азыркы түрк тилинин сөздүгүндө» 104 481 баш сөз бар, алардын 6 463 сөзү араб тилинен келген. Бул — тилдеги кирме сөздөрдүн эң чоң тобу, болжол менен ар бир он алтынчы баш сөз. Алар бир калыпта тарабаган: абстракттуу түшүнүктөрдө, укуктук жана диний терминдерде, ой-пикирдин аталыштарында топтолгон, ошондуктан жазма барактагы алардын үлүшү алты пайыздан бир топ жогору.

Бул сүрөттөлүш чынчыл болушу үчүн эки эскертүү керек. 1932-жылдан тартып жүргүзүлгөн түрк тил реформасы бул катмардын бир бөлүгүн жазма нормадан атайын сүрүп чыгарган — mektep сөзүнүн ордуна okul, tayyare сөзүнүн ордуна uçak келген, — ошондуктан жаш түрк адамынын запасы ошол эле курактагы өзбектикинен тарыраак болушу мүмкүн. Жана мунун баары кыйынчылык баасын өзгөртпөйт: Foreign Service Institute араб тилин IV категорияга киргизип, 88 жума жана 2 200 сабак саатын көрсөтөт.

Сизди алдай турган беш сөз

Жалган достор — бул тизменин эң баалуу бөлүгү, анткени билем деп ишенген сөзүңүздү туура эмес түшүнсөңүз, сизди эч ким оңдобойт. Билбеген сөзүңүздү сөздүктөн карайсыз, ал эми билем деп ойлогон сөздү эч качан карабайсыз, ошентип ката жылдар бою ошол бойдон кала берет. Төмөнкү беш сөз түрк жана өзбек тилдеринде туура колдонулат, бирок араб тилинде таптакыр башка нерсени билдирет.

Эң кымбатка турганы — mektep, өзбекче maktab. Арабча مَكْتَب maktab «жазуу орду» дегенди билдирет, ал эми азыркы адабий араб тилинде ал — кеңсе, бюро же жазуу столу. Арабча мектеп — مَدْرَسَة madrasa, «сабак орду». Жагымдуу жери: сиз ders, өзбекче dars сөзүн мурдатан билесиз, демек туура сөз алыс жерде эмес — ал сизге тааныш башка бир сөздүн ичинде жашынып турат.

• Mektep / maktab ← مَكْتَب maktab: кеңсе, бюро, жазуу столу. Мектеп — مَدْرَسَة madrasa, ders сөзү чыккан د ر س уңгусунан.
• Misafir / musofir ← مُسَافِر musāfir: жолоочу же жүргүнчү. Конок — ضَيْف ḍayf; س ف ر уңгусунан сапар маанисиндеги سَفَر сөзү чыгат.
• Sohbet / suhbat ← صُحْبَة ṣuḥba: шериктик, бирге жүрүү. Маек — مُحَادَثَة muḥādatha же حِوَار ḥiwār.
• Memnun / mamnun ← مَمْنُون mamnūn: жакшылык үчүн ыраазычылыгы бар, милдеттүү. Көңүлү ток, кубанычтуу — سَعِيد saʿīd же مَسْرُور masrūr.
• Millet / millat ← مِلَّة: дин же диний жамаат. Улут — أُمَّة umma же شَعْب shaʿb.

Таануу — колдонуу эмес

kitap сөзүн билүү كِتَاب деп жазуу менен бир эмес, ал эми كِتَاب деп жаза билүү аны колдоно билүү менен бир эмес. «Мен китепти окудум» — قَرَأْتُ الْكِتَابَ. Бул сүйлөмдө бири-биринен көз карандысыз үч билим бар: этиштин жакталышы, белгилүүлүк артикли الـ жана насб абалын билдирген акыркы фатха. Түрк жана өзбек тилдери булардын бирин да бербейт, анткени кирме сөз лексикага гана тиешелүү, грамматикалык түзүлүшкө эмес.

Көптүк сан да ушундай. كِتَاب сөзүнүн көптүгү — كُتُب kutub: сөздүн ичи өзгөрөт, аягына эч нерсе кошулбайт, жана бул калыпты жекелик сандан алдын ала билүүгө болбойт. Түрк тилинде kitaplar дейт да, маселе ошону менен бүтөт. Тааныш сөздүн көптүгү таптакыр бейтааныш болушу мүмкүн: مَكْتَب сөзүнөн مَكَاتِب makātib, ал эми كَاتِب сөзүнөн كُتَّاب kuttāb жасалат.

Эң ачык мисал — merhaba. Арабчасы مَرْحَبًا marḥaban, ал эми аягындагы -an — белгисиз атоочтогу насб мүчөсү; токтоп окуганда ал marḥabā деп айтылат, түрк сөздүгү дал ушул формасын каттаган. Ар бир түрк адамы өмүр бою толук бир арабча иърааб мүчөсүн өзү менен алып жүрөт, аны күн сайын айтат жана анын иърааб мүчөсү экенин эч байкабайт. Сизге дагы баса турган аралык дал ушул.

Көрүүдөн мурда кулагыңызга угула турган тузак

Араб тилинде эки тилде тең эквиваленти жок бир катар үнсүз тыбыштар бар. Халит Дурсуноглу Түркиядагы Ататүрк атындагы Маданият, тил жана тарых жогорку мекемеси жарыялаган макаласында муну бир сүйлөм менен айтат: арабча h, ḥ жана kh түрк тилинде баары h деп жазылат; s менен ṣ экөө тең s; z, ẓ, ḍ жана dh баары z; t менен ṭ экөө тең t; k менен q экөө тең k. Айн таптакыр жоголот.

Мунун эки натыйжасы бар, экөө тең ыңгайсыз. Биринчиси — айтылыш. akıl дегенде сиз عَقْل деп айтып жаткан жоксуз: айн жоголгон, коф k болуп калган, ал эми араб тили катар сактаган эки үнсүздүн ортосуна түрк тили үндүү кыстарып койгон. Дурсуноглунун үндүү кыстаруу мисалдарынын тизмеси бир нече бетке созулат — fikir ← فِكْر, vakit ← وَقْت, sabır ← صَبْر, şekil ← شَكْل, hüküm ← حُكْم.

Экинчи натыйжа — кабыл алуу, жана ал оорураак. Кадимки сүйлөө ылдамдыгында صَبْر менен سَبْر — эки башка сөз, حَال менен خَال да, قَلْب менен كَلْب да ошондой, ал эми түрк тилине көнгөн кулак ар бир жупту бирдей угат. Сиз билген сөз таанылбай жаныңыздан өтүп кетет, ошондуктан пассивдүү запасыңыз кагаз бетинде иштеп, үн менен келгенде иштебей калат. Мунун чечими — биринчи жумадан тартып бир гана тыбышы менен айырмаланган жуп сөздөргө машыгуу.

Англис тилинде да арабча катмар бар, бирок ал тескери сабак берет

Англис тилинде арабча теги бар эки жүздөй сөз бар, бирок алар башка жол менен келген: орто кылымдагы илим, Жер Ортолук деңиздеги соода жана колониялык байланыштар аркылуу, латын, испан, италия жана француз тилдеринен өтүп. Алгебра, алкоголь жана щелочь маанисиндеги англисче сөздөр — الجَبْر al-jabr, الكُحْل al-kuḥl жана القِلْي al-qily. Шифр менен нөл маанисиндеги эки сөз тең صِفْر ṣifr сөзүнөн, кофе — قَهْوَة qahwa сөзүнөн, ал эми сафари musāfir сөзү менен бир уңгудагы سَفَر сөзүнөн келген.

Бул жерде кооз бир окшоштук бар, анан катуу чек бар. Түрк адамы merhaba сөзүндө тоңуп калган арабча насб мүчөсүн алып жүргөндөй эле, англис тилдүү адам да алгебра менен алкоголду билдирген сөздөрдө тоңуп калган арабча артиклди алып жүрөт: алардын башындагы бөлүк — биротоло жабышып калган الـ. Бирок англис тилиндеги арабча сөздөр — бири-биринен обочо калган техникалык калдыктар, алар окууда эч кандай артыкчылык бербейт. Соодадан келген эки жүз сөз — жөн гана кызыктуу нерсе; адабияттан келген алты миң сөз — чыныгы байлык.

• Algebra ← الجَبْر al-jabr, al-Khwārizmī жазган IX кылымдагы трактаттын аталышынан
• Alcohol ← الكُحْل al-kuḥl, алгач көзгө сүртүлүүчү косметика катары колдонулган сурьма күкүмү
• Cipher жана Zero ← صِفْر ṣifr, «бош» — түрк тили sıfır деп алган ошол эле сөз
• Coffee ← قَهْوَة qahwa, англис тилине түркчө kahve аркылуу жеткен
• Safari ← سَفَر, суахили тили аркылуу — misafir жана musofir сөздөрүнүн уңгусу

Бир сөз, бир уңгу, жыйырма сөз

Чыныгы олжо — сөздөрдүн саны эмес, уңгу системасы. Араб тили сөздөрдү үч үнсүздөн турган сөөккө калыптарды кийгизүү менен курат: сөөк маанини, калып ролду алып жүрөт. Түрк жана өзбек тилдери даяр сөздөрдү бирден, алардын ортосундагы байланышты эч жерге жазбастан алып келген. Ошондуктан сиз бир уңгудан чыккан беш сөздү билесиз, бирок алардын тууган экенин сезбейсиз.

Эң таза мисал — ح ق ق. Hak, hukuk, hakikat, tahkikat жана muhakkak түрк тилинде бир үй-бүлө; өзбекче haq, huquq, haqiqat жана tahqiq да ошондой. Арабча حَقّ ḥaqq — акыйкат жана укук, حُقُوق ḥuqūq — укуктар, حَقِيقَة ḥaqīqa — чындык, болмуш, ал эми تَحْقِيق taḥqīq — тергөө. Мектепте беш өзүнчө сөз катары үйрөнгөн сөздөрүңүз бир уңгуну үйрөнгөн күнү араб тилине көчүп барат.

س أ ل уңгусу да ошондой иштейт. Арабча سَأَلَ saʾala — сураш, سُؤَال suʾāl — суроо, مَسْأَلَة masʾala — маселе, ал эми مَسْؤُول masʾūl — жооптуу, түз мааниси «суралуучу». Араб тилинде жоопкерчилик эмне үчүн суроодон курулганын көрөсүз, жана бул сөз эсиңизден эч качан чыкпайт. Маанилерди жаттоону токтотуп, алардын кайдан келгенин түшүнө баштайсыз.

• ك ت ب: Kitap, mektep, mektup, kâtip, kütüphane — баары «жазуу» маанисинен.
• ح ق ق: Hak, hukuk, hakikat, tahkikat — баары «чын болуу, бекем орношуу» маанисинен.
• س أ ل: Sual, mesele, mesul — баары «сураш» маанисинен.
• ر و ح: Ruh, rahat, istirahat — баары «үйлөө, эс алуу» маанисинен.
• ح ي ي: Hayat, hayvan, ihya — баары «жашоо» маанисинен.

Түрк жана өзбек тилдүүлөрдүн колунда мурдатан бар 18 арабча сөз — уңгусу, харакаты жана тузактары менен

Ар бир сапта сөздүн түркчө жана өзбекче формасы, толук харакат коюлган арабча булагы, бир нерсени ачып берген учурда уңгусу жана азыркы адабий араб тилиндеги мааниси берилген. «ТУЗАК» деп белгиленген беш сөз түрк же өзбек тилинде бир нерсени, араб тилинде башка нерсени билдирет; адегенде ошолорду окуңуз.

1. kitap · kitob: كِتَاب — китеп — үч тилде тең бирдей
2. kalem · qalam: قَلَم — калем — мааниси такыр жылган эмес
3. mektep · maktab: مَكْتَب — ТУЗАК — араб тилинде кеңсе, бюро, жазуу столу. Мектеп эмес.
4. ders · dars: دَرْس — сабак — мааниси өзгөргөн эмес
5. misafir · musofir: مُسَافِر — ТУЗАК — араб тилинде жолоочу, сапардагы адам. Конок эмес.
6. sohbet · suhbat: صُحْبَة — ТУЗАК — араб тилинде шериктик, бирге жүрүү. Маек эмес.
7. memnun · mamnun: مَمْنُون — ТУЗАК — араб тилинде жакшылык үчүн ыраазычылыгы бар, милдеттүү, карыздар. «Көңүлү ток» дегенди билдирбейт.
8. millet · millat: مِلَّة — ТУЗАК — классикалык араб тилинде дин же диний жамаат. Улут эмес.
9. mesele · masala: مَسْأَلَة — маселе, иш, суроо — мааниси негизинен ошол эле
10. akıl · aql: عَقْل — акыл, эс, интеллект — мааниси өзгөргөн эмес
11. hakikat · haqiqat: حَقِيقَة — чындык, болмуш — мааниси өзгөргөн эмес
12. haber · xabar: خَبَر — кабар, билдирүү — араб тилинде мунун дагы бир милдети бар
13. vakit · vaqt: وَقْت — убакыт — анын бир учуру же белгиленген аралыгы
14. merhaba · marhabo: مَرْحَبًا — салам, кош келиңиз
15. dünya · dunyo: دُنْيَا — дүйнө — бирок араб тилинде бул сөздүн жубу бар
16. hayat · hayot: حَيَاة — өмүр, жашоо — мааниси өзгөргөн эмес
17. rahat · rohat: رَاحَة — эс алуу, бейпилдик — араб тилинде зат атооч, түрк тилинде сын атооч
18. fikir · fikr: فِكْر — ой, идея — мааниси өзгөргөн эмес

Түрк тилинде канча арабча сөз бар?

Түрк тил коомунун 2005-жылкы «Азыркы түрк тилинин сөздүгүндө» 104 481 баш сөздүн ичинен арабча теги бар 6 463 сөз катталган; бул — тилдеги кирме сөздөрдүн эң чоң тобу, болжол менен алты пайыз. Бул сан сүйлөөдөгү жыштыкты эмес, сөздүктүн баш сөздөрүн эсептейт. Бул сөздөр абстракттуу жана расмий стилдерде топтолгондуктан, жазма барактагы алардын үлүшү алты пайыздан жогору.

Кирме сөздөр араб тилин чындап эле жеңилдетеби?

Алар сөз байлыгынын бир бөлүгүн жеңилдетет, грамматиканын эч бир бөлүгүн жеңилдетпейт. Этиштин жакталышы, иърааб мүчөлөрү, ичинен өзгөргөн көптүк, изафа жана экилик сан — баары нөлдөн үйрөнүлөт. Foreign Service Institute араб тилин дагы эле эң кыйын категориясына киргизип, 88 жума деп баалайт. Пайда чыныгы, бирок тар: окуунун башында ылдамдык берет, маекте дээрлик эч нерсе бербейт.

Арабча maktab кеңсени билдирсе, mektep эмне үчүн мектепти билдирет?

Экөө тең ك ت ب уңгусунан жасалган орун атоочтору, ошондуктан مَكْتَب сөзмө-сөз «жазуу орду» дегенди билдирет. Осмон жана чагатай тилдери аны Куран окуткан мектеп маанисинде бекитип алган, ал эми азыркы адабий араб тили кеңсе жана жазуу столу маанисинде калган. Арабча мектеп — مَدْرَسَة madrasa, «сабак орду», — ал эми ders сөзүн сиз мурдатан билесиз.

Бул оозеки араб диалектилерине жардам береби?

Алда канча азыраак. Түрк жана өзбек тилдериндеги арабча катмар египет же левант оозеки тилинен эмес, классикалык жазма тилден келген. Диалектилер күнүмдүк турмушта башка сөздөрдү колдонот, үндүүлөрдү түшүрүп, айтылышты кыскартат. Барактан тааныш көрүнгөн сөздөр кафеде көбүнчө угулбай жаныңыздан өтүп кетет. Максатыңыз сүйлөө болсо, бул артыкчылыкка көп үмүт артпаңыз.

Өзбек тилдүүлөрдүн артыкчылыгы түрк тилдүүлөрдүкүнөн чоңбу?

Тыбыш жагынан — бир аз ооба. Өзбек тили кофту q, хону x катары сактайт, акыркы b тыбышын сактайт, арабча үнсүздөрдүн катар турушун сактайт жана айн турган жерди дагы эле ’ белгиси менен көрсөтөт — maʼno, sanʼat, taʼlim. Азыркы түрк жазуусу мунун баарын өчүрүп салган. Бирок өзбек тили да ع, ص, ض, ط жана ظ тыбыштарын айтылышта сактабайт.

Алфавиттен баштайынбы же ушул сөздөрдөнбү?

Алфавиттен, бирок ушул сөздөрдү материал катары колдонуп. Тамгаларды маанисиз муундарда эмес, kitap, kalem, vakit жана akıl сөздөрүндө машыктырыңыз. Ошондо окуу биринчи күндөн эле бир нерсени билдирет, жана тааныш сөздү арабча үнсүздөрү менен айтуу көнүмүшү туура эмес айтылыш бекип калганга чейин калыптанат.

Булактар

• Türk Dil Kurumu — Güncel Türkçe Sözlük (баш сөздөрдүн этимологиясы)
• Halit Dursunoğlu, «Arabic Words in Turkey Turkish and the Sound Changes in These Words» — Ататүрк атындагы Маданият, тил жана тарых жогорку мекемеси
• АКШ, Foreign Service Institute — чет тилдерин окутуудагы кыйынчылык категориялары
• АКШ Конгресс китепканасы — ALA-LC арабча романизация таблицасы

Фасаха жөнүндө

Фасаха — интерфейси 15 тилде иштеген, араб тилин үйрөтүүчү колдонмо. Каалаган арабча сөздү басканыңызда сөздүк ачылып, анын негизги формасын, уңгусун, калыбын, мисалдарын жана аудиосун көрсөтөт; ушул макаладагы уңгу логикасын окуган ар кандай текстиңизге дал ушинтип колдоносуз. Окуу материалдары A0 деңгээлинен C2 деңгээлине чейин бөлүнгөн.

• Платформалар: iPhone, iPad, Mac, Android телефондору жана планшеттери
• Интерфейс тилдери: англис, араб, түрк, орус, өзбек, испан, француз, немис, индонезия, малай, урду, италия, португал, бенгал, казак, жөнөкөйлөтүлгөн кытай жана азербайжан тилдери.
• Окуу деңгээлдери: A0–C2
• Мазмун: интерактивдүү субтитрлери бар Сираж (Qatar Foundation) жана «Апенди» подкасты (Sowt/Shamandar), ошондой эле үнү текстке шайкештирилген «Пайгамбарлар тарыхы» аңгемелери; колдонмого камтылган жана жүктөп алынган мазмун интернетсиз иштейт

App Store дүкөнүнөн жүктөп алуу · Google Play дүкөнүнөн алуу

Дагы окуңуз

• Индонезия, малай жана урду тилдеринде жашырынган араб сөздөрү — уңгулары боюнча: Kitab, ilmu жана کتاب араб уңгуларынын үй-бүлөлөрүнө бөлүнгөн, ошондой эле индонезия, малай жана урду тилдеринде сүйлөгөндөрдү арабча окуй баштаганда адаштырган жалган достор.
• Duolingo арабчаны англис тили аркылуу гана үйрөтөт. Эне тилиңиз англис тили болбосо, бул эмнени билдирет: Эне тилиңиз англис тили болсо, Duolingo платформасында сиз үчүн араб курсу бар. Англис тили экинчи тилиңиз болсо же сиз жардам берип жаткан үйрөнүүчү түрк, өзбек, испан же орус тилинде сүйлөсө, андай курс жок. Муну Duolingo платформасынын өз тизмесинен кантип текшерүү керек жана чындап иштеген колдонмолорду ажыраткан жети суроо мына.
• ك·ت·ب: бир уңгу, он эки сөз: كِتَاب сөзүн карточкадан үйрөнсөңүз, бир сөз үйрөндүңүз. Аны ك·ت·ب уңгусу жана калып катары үйрөнсөңүз, бүтүндөй үй-бүлөнү үйрөндүңүз.

Бардык макалалар