Ərəb dilində ك·ت·ب kökü: bir kök, on iki söz

Ərəb dilində ك ت ب kökü nə deməkdir?

ك ت ب (k-t-b) yazmaq mənasını daşıyır. Bu kök üzərində qurulan hər ərəb sözü bu və ya digər şəkildə yazı ilə bağlıdır: كَتَبَ “yazdı”, كِتَاب “kitab”, مَكْتَبَة “kitabxana” və ya “kitab mağazası”, كَاتِب “yazan, katib”, مَكْتَب “ofis” və ya “yazı masası”, مَكْتُوب “yazılmış” və ya “məktub”, كِتَابَة “yazı, yazmaq”. Kökün ətrafındakı saitlər və əlavə hərflər vəzndir və vəzn ailənin hansı üzvünə baxdığınızı göstərir.

Niyə söz yox, kök

Ərəb dili söz ehtiyatını siyahı kimi saxlamır. O, əsasən üç samitdən ibarət bir neçə min kök və bir neçə yüz vəzn saxlayır, sözləri isə onları birləşdirərək qurur. Sözləri bir-bir əzbərləyən öyrənən dilin əleyhinə işləyir. Kökləri oxuyan öyrənən isə dillə birlikdə işləyir.

ك ت ب kökü klassik nümunədir, çünki tez-tez işlənir, qaydalıdır və çoxlu söz yaradır. Aşağıdakı sözlərin hamısı gündəlik istifadədədir.

Feil: كَتَبَ

كَتَبَ, kataba, keçmiş zamanın (mazi) sadə formasıdır: “yazdı”. Lüğət forması da budur, çünki ərəb dilində Azərbaycan dilindəki -maq/-mək formasına tam uyğun gələn feil forması yoxdur; feillər lüğətdə “o etdi” şəklində verilir. Vəzn: فَعَلَ – üç samit, ilk ikisindən sonra qısa a saiti. Saitləri dəyişsəniz, indiki-gələcək zaman (müzare) alınır: يَكْتُبُ, yaktubu, “yazır”. Prefiks əlavə etsəniz, əmr şəkli alınır: اُكْتُبْ, “yaz”.

Bu səhifədəki qalan hər şey bu feilin kökündən düzələn isim və ya sifətdir.

Yazılan şey: كِتَاب və كِتَابَة

كِتَاب, kitāb, “kitab” deməkdir. فِعَال vəzni ərəb dilinin hərəkətlə bağlı əşyanı adlandırma yollarından biridir. Onun cəmi كُتُب, kutub, formasıdır; türk dili onu kütüphane sözündə kütüp kimi götürüb, özbək dilindəki kutubxona sözünün içində də o var.

كِتَابَة, kitāba, fəaliyyət kimi yazı, yəni məsdərdir. Eyni vəznə əlavə olunan müənnəslik əlaməti ة əşyanı hərəkətə çevirir.

Şəxs: كَاتِب

كَاتِب, kātib, “yazan” və ya “katib” deməkdir. Birinci samitdən sonra uzun ā, sonuncudan əvvəl i olan فَاعِل vəzni ismi-faildir (işi görəni bildirən ad): hərəkəti icra edən. Bu vəzni bilsəniz, ق ر أ kökündən قَارِئ, “oxucu”, və س م ع kökündən سَامِع, “dinləyici”, sözlərini lüğətsiz oxuya bilərsiniz.

Türk dilindəki kâtip və özbək dilindəki kotib eyni sözdür.

Yerlər: مَكْتَب və مَكْتَبَة

Kökün önünə م qoysanız, yer alınır. مَكْتَب, maktab, “ofis” və ya “yazı masası”, yəni yazının yazıldığı yerdir; özbək dilində maktab “məktəb” deməkdir. Müənnəslik əlaməti ilə مَكْتَبَة, maktaba, “kitabxana” və ya “kitab mağazası”, yəni kitabların olduğu yerdir.

مَفْعَل vəzni ərəb dilində hərəkətdən yer adı düzəltmə yoludur. مَطْعَم, “restoran” – yeməkdən; مَدْخَل, “giriş” – daxil olmaqdan; مَخْرَج, “çıxış” – çıxmaqdan. Vəzni mənimsədikdən sonra hava limanındakı yeni lövhə yeni söz olmur. O, çox güman ki, artıq tanıdığınız kökdən düzəlmiş yer ismidir.

İcra olunan şey: مَكْتُوب

مَكْتُوب, maktūb, “yazılmış”, isim kimi isə “məktub”, yəni yazılmış şey deməkdir. مَفْعُول vəzni ismi-məfuldur (işin üzərində icra olunduğu şeyi bildirən ad). Türk dilindəki mektup və özbək dilindəki maktub sözləri – hər ikisi “məktub” mənasında – ondan yaranıb; bir şeyin yazıldığını, yəni qismət olduğunu deyən atalar sözündəki söz də budur.

Onun yanında ف ت ح kökündən مَفْتُوح, “açıqdır”, dayanır – kafe qapısındakı bu söz də tam eyni vəznlə qurulub.

Kökü necə oxumalı

Yeni söz qarşınıza çıxanda saitlər və əlavə hərflər çıxarıldıqdan sonra qalan üç samiti axtarın. Özünüzdən soruşun: bu kökdən nə bilirəm? Sonra formaya baxın: söz م ilə başlayırmı? Birinci hərfdən sonra uzun ā varmı? Söz ة ilə bitirmi? Forma rolu, kök isə məna sahəsini göstərir.

Tətbiq bunu hər sözdə sizin üçün edir: sözə toxunun, kart kökü, vəzni və söz ailəsini göstərəcək. Bu yazı eyni işi bir kök üçün görür ki, mexanizmi yavaş çəkilişdə görə biləsiniz. Gələn həftə – başqa kök.

ك·ت·ب ailəsi səviyyələrlə

Səviyyə sözün Fasaha kitabxanasında ilk dəfə işləndiyi səviyyədir.

1. A1: كَتَبَ — yazdı
2. A0: كِتَاب — kitab
3. A1: كِتَابَة — yazı, yazmaq
4. A2: كَاتِب — yazan, katib
5. A1: مَكْتَب — ofis, yazı masası
6. A1: مَكْتَبَة — kitabxana, kitab mağazası
7. A2: مَكْتُوب — yazılmış; məktub

Bütün ərəb sözlərinin üç hərfli kökü varmı?

Çoxunun var. Bəzi köklər dörd samitlidir, bir sıra çox işlək sözlərin – əsasən ədatların və alınma sözlərin – isə ümumiyyətlə kökü yoxdur. Fasaha korpusunda lüğət məqalələrinin təxminən 95 faizinin kökü var.

Kök lüğətdəki baş sözlə eynidirmi?

Xeyr. Ənənəvi ərəb lüğətləri köklərə görə düzülüb, buna görə كِتَاب sözünü ك ت ب kökündə tapırsınız. Fasaha sözləri baş söz kimi verir, kökü isə kartda göstərir, buna görə hər iki yolla axtara bilərsiniz.

Neçə vəzn bilmək lazımdır?

Oxuyacaqlarınızın çoxunu təxminən otuz vəzn əhatə edir. Ən çox söz açanlar on feil babı, yuxarıdakı ismi-fail, ismi-məful və yer vəznləridir; bu silsilənin sonrakı yazılarından biri feil bablarına həsr olunub.

Mənbələr

• Ryding, K. C. (2005). A Reference Grammar of Modern Standard Arabic. Cambridge University Press.

Fasaha haqqında

Fasaha oxunu mərkəzə qoyan ərəb dili tətbiqidir. Hekayədə, podkastda, videoda və ya məqalədə hər söz toxunuşla mənasını, kökünü, vəznini və söz ailəsini açır, fasiləli təkrar üçün yadda saxlanıla bilər.

• iPhone, iPad, Mac və Android üçün mövcuddur.
• İnterfeys dilləri: ingilis, ərəb, türk, rus, özbək, ispan, fransız, alman, indoneziya, malay, urdu, italyan, portuqal, benqal və qazax dilləri.
• Başlamaq pulsuzdur; Premium tam kitabxananı açır, ödənişi isə tətbiq mağazaları həyata keçirir.

Bütün məqalələr

• Türk və özbək dilində danışanların artıq bildiyi 18 ərəb sözü – və sizi aldadacaq 5 söz: Kitap, kalem, vakit, akıl. Türk və özbək dillərindəki ərəb qatı sizə heç vaxt öyrənmədiyiniz bir söz ehtiyatı verir – amma beş söz mənasından çox uzaqlaşıb.
• İndoneziya, malay və urdu dillərində gizlənmiş ərəb sözləri, köklərə görə qruplaşdırılmış: Kitab, ilmu və کتاب ərəb kök ailələrinə görə düzülüb; yanında isə ərəbcə oxumağa başlayan indoneziya, malay və urdu dillərində danışanları yanıldan yalançı dostlar.