Араб тіліндегі сөз таптары: исм, фиғыл және харф
Араб тіліндегі әр сөз – есім, етістік не көмекші сөз. Исм, фиғыл мен харфты белгісі арқылы ажырату: сабақтағы мысалдар және екі тұзақ.
· Авторы: Amaan
Араб тілінде исм, фиғыл және харфты қалай ажыратамыз?
Араб тіліндегі әр сөз – есім (исм), етістік (фиғыл) не көмекші сөз (харф). Басында ال белгісі бар не соңы ة әрпімен біткен сөз – есім. Осы-келер шақ етістігі أ, ن, ي не ت әрпімен басталады. Көмекші сөз, мысалы, فِي, «ішінде», басқа сөздерді байланыстырады: ол ال белгісін алмайды және етістік емес.
Араб грамматикасы әр сөзді үш түрге бөледі: есім (исм), етістік (фиғыл) және көмекші сөз (харф).
ال белгісімен басталатын не ة әрпімен бітетін сөз – есім: البَيْتُ, «үй», және مَدْرَسَةٌ, «бір мектеп».
Осы-келер шақ етістігі төрт әріптің бірімен басталады: أ, ن, ي не ت. يَكْتُبُ – «ол жазады», ал أَكْتُبُ – «мен жазамын».
Көмекші сөз басқа сөздерді байланыстырады, мысалы, فِي, «ішінде». Ол ال белгісін алмайды және етістік емес.
Күмәндансаңыз, сөз ال белгісін ала ма, соны тексеріңіз. يَد, «қол», ي әрпімен басталады, бірақ اليَد бола алады, демек ол – есім. Ал مَرْيَمُ, Мәриям, – кісі аты: ол да есім, бірақ ешқандай белгі көрсетпейді.
Исм, фиғыл, харф: араб тіліндегі сөздің үш түрі
Қазақ тілінде сөз көп сөз табына бөлінеді: зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу, шылау және басқалары. Араб грамматикасы әр сөзді үш түрге ғана бөледі. Сөз не есім (исм), не етістік (фиғыл), не көмекші сөз (харф) болады. Араб жазуында бұл үш атау былай жазылады: اسْم، فِعْل، حَرْف.
Есім адамды, орынды не затты атайды. Етістік не болып жатқанын айтады. Көмекші сөз басқа сөздерді байланыстыратын шағын сөз: оның қызметін қазақ тілінде көбіне «-да», «-ға», «-дан» жалғаулары атқарады.
Түрі үшеу ғана болғандықтан, қазақ тілінде сын есім, сан есім, есімдік не үстеу саналатын көп сөз араб тілінде есімге жатады. Сабақтағы бір сөйлемде الرَّجِيمِ, «қарғыс атқан», шайтанды сипаттайды, және ол – есім. الآنَ, «қазір», сөзі де есім, өйткені ол ال белгісімен басталады.
Аңыз бойынша Әли Әбул-Әсуад әд-Дуалиге бір жазба берген: онда сөздің бәрі есім, етістік не көмекші сөз деп жазылған екен. Араб грамматикасы сол жазбадан басталған дейді, ал Әбул-Әсуадты алғашқы араб грамматистерінің бірі ретінде еске алады.
Фасахадағы Нахв курсының 1.1-аялдамасы сөздің үш түрін сөздің өзінде көрініп тұрған белгілер арқылы ажыратуды үйретеді.
Есімді қалай танимыз: басында ال белгісі, соңында ة әрпі
Есімнің бірінші белгісі – сөздің басындағы ال. Бұл – белгілілік артиклі, қазақ тілінде мұндай сөз жоқ. البَيْتُ – «үй». الدَّرْسُ, «сабақ», сөзі де ال белгісімен басталады, сондықтан ол – есім.
Екінші белгісі – сөздің соңындағы ة әрпі. مَدْرَسَةٌ сөзі ة әрпімен бітеді, сондықтан ол – есім: «бір мектеп». Бір есімде екі белгі қатар болуы мүмкін: الحَدِيقَةِ, «бақша», сөзінің басында ال, соңында ة бар.
Ешқандай белгі көрінбесе, сөз ال белгісін ала ма, соны тексеріңіз. سُوقٌ, «базар», ала алады: السُّوق болады. Демек, ол – есім. Етістік те, көмекші сөз де ال белгісін ешқашан алмайды.
Осы-келер шақ етістігін қалай танимыз: басындағы төрт әріп
Осы-келер шақ етістігі төрт әріптің бірімен басталады: أ, ن, ي не ت. Сабақтағы мысалдарда төртеуі де бар: يَكْتُبُ – «ол жазады», أَكْتُبُ – «мен жазамын», تَدْرُسُ – «сабақ оқисың», نَلْعَبُ – «ойнаймыз». Қазақ тілінде жақ етістіктің соңынан көрінеді: «жазамын», «жазады». Араб тілінде оны алдымен сөздің басы көрсетеді, бұл мысалдарда былай: أَ – «мен», نَ – «біз», يَ – «ол», تَ – «сен».
Сөйлем етістіктен басталуы мүмкін. يَدْرُسُ الآنَ, «Ол қазір сабақ оқып отыр», сөйлеміндегі бірінші сөз, يَدْرُسُ, يَ әрпімен басталады, сондықтан ол – етістік: «сабақ оқиды».
Көмекші сөздер: байланыстыратын шағын сөздер
Көмекші сөз басқа сөздерді байланыстырады. فِي – «ішінде», إِلَى – «қарай», مِنَ – «-дан». هَلْ сөзінің қызметі басқа: ол сөйлемді «иә ма, жоқ па» деген сұраққа айналдырады, мысалы, هَلْ تَفْهَمُ الدَّرْسَ؟, «Сабақты түсінесің бе?».
Көмекші сөз ال белгісін ешқашан алмайды және етістік емес. Олар аз, сондықтан оларды жеке сөз ретінде бір-бірлеп жаттаған оңай.
Кейбір көмекші сөз бір ғана әріптен тұрады және келесі сөзге қосылып жазылады. Көп адам жатқа білетін тіркесте осындай сөз бар: أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ, «Қарғыс атқан шайтаннан Аллаға сиынамын». Оның екінші сөзі, بِاللّٰهِ, – بِ мен اللّٰه есімінің қосындысы: بِ – мағынасы «-ға» болатын бір әріпті көмекші сөз. Қалған сөздер де сол белгілермен танылады. أَعُوذُ сөзі أَ әрпімен басталады, демек ол – етістік; مِنَ – көмекші сөз; соңғы екі сөз ال белгісімен басталады, демек олар – есім.
Жаттығулар сөзді көмекші сөз деп санаудың үш қате себебін тексереді. Қысқа болғаны сөзді көмекші сөз етпейді. Сөйлемдегі орны да түрін шешпейді, өйткені есімнің алдынан етістік те келе алады. Үшінші қате себеп – «қазақ тілінде бұл – жалғау» деген ой: فِي сөзінің қызметін қазақша «-да» жалғауы атқарады, бірақ бұл араб сөзінің түрін шешпейді. Сөздің өзін тексеріңіз: сөйлемде не істейді, ال белгісін ала ма?
Екі тұзақ: يَد және кісі аттары
Төрт әріптің бірімен басталатын сөздің бәрі етістік емес. يَد, «қол», ي әрпімен басталады, қысқа да, бірақ ол – есім, өйткені ال белгісін алып, اليَد бола алады. Етістік те, көмекші сөз де ال белгісін ешқашан алмайды.
Сөз басындағы әлиф те дәл осылай адастыруы мүмкін. إِلَى, «қарай», أَكْتُبُ, «жазамын», أُمٌّ, «ана», және أَرْضٌ, «жер», – бәрі әлифпен басталады. إِلَى тек сөздерді байланыстырады, сондықтан ол – көмекші сөз. أَكْتُبُ – етістік. أُمٌّ мен أَرْضٌ сөздері ال белгісін алып, الأُمّ және الأَرْض бола алады, сондықтан олар – есім.
Екінші тұзақ керісінше: кейбір есімде ешқандай белгі болмайды. تَعْمَلُ مَرْيَمُ فِي مَدْرَسَةٍ, «Мәриям мектепте жұмыс істейді», сөйлемінде екі есім бар. مَدْرَسَةٍ сөзі ة әрпімен бітеді, оның белгісі көрініп тұр. مَرْيَمُ – кісі аты, сондықтан есім, бірақ онда ال да, ة да жоқ. Мұндай сөздерге курс 1.3 және 1.5-аялдамаларда қайта оралады.
Үш түрі де бар бір сөйлем
Сабақ сөздің үш түрі де кездесетін сөйлеммен ашылады: الطَّالِبُ يَقْرَأُ فِي البَيْتِ, «Студент үйде оқып отыр». Онда екі есім, бір етістік және бір көмекші сөз бар.
Қолданбада белгісі көрініп тұрған сөз боялып, ал көмекші сөз үзік сызықпен белгіленеді. Мұнда екі есім мен етістік боялған, ал فِي сөзі үзік сызықпен қоршалған.
- الطَّالِبُ, «студент», ال белгісімен басталады, сондықтан ол – есім.
- يَقْرَأُ, «оқиды», يَ әрпімен басталады: бұл – осы-келер шақ етістігін бастайтын төрт әріптің бірі. Демек, ол – етістік.
- فِي, «ішінде», басқа сөздерді байланыстырады және ال белгісін ешқашан алмайды, сондықтан ол – көмекші сөз.
- البَيْتِ, «үй», ال белгісімен басталады, сондықтан ол – есім. فِي сөзімен бірге «үйде» болады.
Бұл сабақ Фасахада қалай өтеді
Фасаханың Грамматика бөлімі iOS пен Android жүйесіндегі «Шолу» бетінде орналасқан және Нахвтан басталады: төрт деңгейге бөлінген, аялдама деп аталатын 58 қысқа сабақ. A1 – «Сөйлемнің қаңқасы», A2 – «Сөз және оның соңы», B1 – «Тұтас сөйлем», B2 – «Тұлғаны таңдау». «Сөздің үш түрі» – 1.1-аялдама, A1 деңгейіндегі он алты аялдаманың біріншісі, және ол тегін.
Әр аялдама үш қадаммен өтеді. «Қараңыз» қадамы ережені нақты сөйлемдерде, жоғарыда айтылғандай бояу мен үзік сызық арқылы көрсетеді. «Байқап көріңіз» қадамында сергіту мен дәлел бар. Бұл аялдамада сіз сөйлемдегі етістікті, есімді не көмекші сөзді түртесіз, сөздің неге көмекші сөз екенін таңдайсыз және жеке сөзді тыңдап, оның қай түрге жататынын айтасыз. «Сақтаңыз» қадамы – өз сөзіңізге арналған: ережені өзіңіз айтатындай етіп жазасыз, ол «Кітабыңызда» сақталып, «Қайталау» бөлімінде қайта алдыңызға келеді.
Әр аялдама қолданбаның әр тілінде аударылмай, сол тілде жазылған. Келесі 1.2-аялдама, «Сөздер жалғасатын жер», осы сабақтың жалғасы, ол да тегін.
Сөздің үш түрі, сөз-сөзімен
Сабақтағы сөздер: әрқайсысының түрін көрсететін белгісімен, не белгісі неге жоқ екенімен.
- Есім: البَيْتُ — үй
- Есім: مَدْرَسَةٌ — бір мектеп
- Етістік: يَكْتُبُ — ол жазады
- Етістік: أَكْتُبُ — мен жазамын
- Етістік: تَدْرُسُ — сабақ оқисың
- Етістік: نَلْعَبُ — ойнаймыз
- Көмекші сөз: فِي — ішінде
- Көмекші сөз: هَلْ — «иә ма, жоқ па» деп сұрайды
- Тұзақ: бұл – есім: يَد — қол
- Белгісіз есім: مَرْيَمُ — Мәриям
Исм, фиғыл және харф деген не?
Бұл – араб грамматикасындағы сөздің үш түрі. Исм – есім: адамды, орынды не затты атайды. Фиғыл – етістік: не болып жатқанын айтады. Харф – көмекші сөз: فِي, «ішінде», сияқты басқа сөздерді байланыстыратын шағын сөз.
Араб тілінде етістікті есімнен қалай ажыратамыз?
Сөздің басына қараңыз. ال белгісімен басталатын сөз – есім, ал осы-келер шақ етістігі أ, ن, ي не ت әрпімен басталады. Сенімді болмасаңыз, сөз ال белгісін ала ма, соны тексеріңіз. Есім ала алады, етістік ешқашан ала алмайды, сондықтан يَد, «қол», – есім.
Араб тілінде сын есім есімге жата ма?
Иә. Араб грамматикасында сөз үш түрге ғана бөлінеді, сын есімге бөлек түр жоқ. Сабақта الرَّجِيمِ, «қарғыс атқан», шайтанды сипаттайды, және ол – есім. Қазақ тілінде үстеу саналатын кейбір сөз де есімге жатады: الآنَ, «қазір», ال белгісімен басталады, сондықтан ол – есім.
ال белгісі де, ة әрпі де жоқ кісі аты есім бола ма?
Иә. مَرْيَمُ, Мәриям, – кісі аты, сондықтан есім, бірақ ешқандай белгі көрсетпейді. Сөз екі белгінің ешқайсысынсыз да есім бола алады.
Фасахадағы Грамматика бөлімі деген не, бұл сабақ тегін бе?
Грамматика – Фасаха қолданбасындағы «Шолу» бетінің бір бөлімі, iOS пен Android жүйесінде бар. Ол Нахвтан басталады: A1-ден B2-ге дейінгі, аялдама деп аталатын 58 қысқа сабақ, әрқайсысы қолданбаңыздың тілінде жазылған. Бұл сабақ – 1.1-аялдама. 1.1 және 1.2-аялдамалар тегін, қалғандары Премиумға кіреді.
Дереккөздер
Фасаха туралы
Фасаха – оқуды басты орынға қоятын араб тілі қолданбасы. Әңгімедегі, подкасттағы, бейнедегі не мақаладағы әр сөз оның мағынасын, түбірін, үлгісін және түбірлес сөздерін ашады, әрі оны аралықпен қайталау үшін сақтауға болады.
- iPhone, iPad, Mac және Android құрылғыларында қолжетімді.
- Интерфейс тілдері: ағылшын, араб, түрік, орыс, өзбек, испан, француз, неміс, индонезия, малай, урду, итальян, португал, бенгал, қазақ, жеңілдетілген қытай және әзербайжан тілдері.
- Бастау тегін; Премиум толық кітапхананы ашады, ал төлемді дүкендер жүргізеді.
- «Шолудағы» Грамматика бөлімі: Нахв, A1-ден B2-ге дейінгі 58 қысқа сабақ, әрқайсысы қолданбаңыздың тілінде жазылған. 1.1 және 1.2-аялдамалар тегін.
Тағы оқыңыз
- Иғраб деген не? Оқырманға арналған араб грамматикасы және сөзбе-сөз талданған бір сөйлем: Араб грамматикасы – екі ғылым: сарф сөзді құрайды, наху оны сөйлемге орналастырады, ал иғраб – сол орынды көрсететін жалғау. Алты сөзден тұратын бір сөйлемде есімнің үш септігі де бар.
- Әріптерді оқи аласыз. Әліпбиден кейін араб тіліндегі сөздік қорды қалай жинау керек: Араб мәтінін дыбыстап оқу бетті түсінумен бірдей емес. Қанша сөз керек, алдымен қай алты қабатты үйрену керек және Anki колодасы ма, әлде өз оқуыңыздан жасалған карталар ма – қайсысы тиімдірек.
- Араб әліпбиі: 28 әріп, әрқайсысының төрт пішіні және алғашқы сөздеріңіз: 28 әріптің төрт позициядағы кестесі, оларды көрінгеннен оңайырақ ететін нүкте топтары және Фасахадағы «Оқу кілті» курсы үйрететін ретпен берілген алғашқы тоғыз сөз.