Харакатсыз арабча: үч сүйлөм кадам-кадамы менен
Харакатсыз арабчаны ыкма менен окуңуз: уңгу, калып (вазн), андан кийин акыркы үндүү үчүн грамматика. Үч чыныгы сүйлөм сөзмө-сөз талданат.
· Автору Amaan
Харакаты жок арабча сүйлөмдү чындап кантип окуйт?
Сөзмө-сөз, туруктуу иретте иштеңиз. Үч тамгалуу уңгуну табыңыз, сөздүн ичиндеги үндүүлөрдү толуктоо үчүн анын түзүлүшүн калыпка (wazan) салыштырыңыз, андан кийин анын сүйлөмдөгү милдетин аныктаңыз — мисалы, аракеттин ээси, толуктооч же жандоочтон кийинки атооч, — ушул акыркы үндүүнү белгилейт. قرأ الطالب الكتاب сүйлөмүндө «окуучу» сөзү дамма, ал эми «китеп» сөзү фатха алат.
Харакатсыз арабча ар бир сөз үчүн үч кадам менен окулат: уңгу, калып, андан кийин грамматикалык милдети.
Калып ички үндүүлөрдү берет: فَاعِل калыбындагы طالب сөзү ṭālib гана болот, ал эми مَفْعَلَة калыбындагы مكتبة — maktaba.
Сүйлөм акыркы үндүүнү берет: аракеттин ээси үчүн дамма, толуктооч үчүн фатха, жандоочтон кийин касра.
Кээ бир жазылыштар чындап эле бир нече маанилүү: علم сөзү ʿilm, ʿalima же ʿallama болушу мүмкүн, жана муну коңшу сөздөр гана чечет.
Акыркы үндүү эрежелери al-Ājurrūmiyyah китебинен алынган — бул Курандан кийин жатталчу алгачкы китептердин бири.
Бул көндүм бир күндө эмес, айлар бою окуу менен калыптанат.
Ыкма: ар бир сөзгө үч суроо
Харакатсыз арабча окуу — бош баракка карап божомолдоо эмес. Ар бир сөз ирети менен үч суроого жооп берет: анын уңгусун кайсы үч тамга түзөт, ал тамгалар кайсы калыпта (wazan) турат жана сөз сүйлөмдө кандай милдет аткарат. Калып сөздүн ичиндеги үндүүлөрдү берет; милдети акыркысын берет.
Бул — ушул ыкманын иштелген мисалы. Сайттагы харакатсыз окуу тууралуу кеңири макала араб тили үндүүлөрдү эмне үчүн жазбай турганын түшүндүрөт; бул жерде биз үч кыска сүйлөмдү окурман аларды кандай көрсө, ошондой — жылаңач түрүндө алып, ар бир үндүүнү бир-бир чечим менен толуктайбыз.
Күнүмдүк арабча текст чындап эле ушундай басылат: арабча жазуулардын көбүндө харакат коюлбайт, ал эми толук харакат диний тексттерге, балдар китептерине жана окуучуларга арналган материалдарга гана коюлат.
- Уңгу: кошулган бөлүктөрдү жана калыптын тамгаларын (ال, башындагы م же ت, аягындагы ة) четке коюп, үч уңгу тамгасын табыңыз.
- Калып: калганын үлгүгө салыштырыңыз. Жазылган узун үндүүлөр ا و ي — сиздин таянычыңыз.
- Милдети: этишти, анын аракетинин ээсин жана толуктоочун, андан кийин жандоочту же таандык байланышты табыңыз. Милдети акыркы үндүүнү аныктайт.
Биринчи сүйлөм: قرأ الطالب الكتاب في المكتبة
Биринчи сүйлөм баракта قرأ الطالب الكتاب في المكتبة түрүндө турат: беш сөз жана бир да үндүү жок. Толук окулганда ал — قَرَأَ الطَّالِبُ الْكِتَابَ فِي الْمَكْتَبَةِ, «окуучу китепканада китеп окуду». Бул саптагы ар бир үндүүнү сүйлөмдү алдын ала билбей туруп эле уңгудан, калыптан жана сөз иретинен калыбына келтирүүгө болот.
قرأ биринчи келет. Анын уңгусу — ق·ر·أ, эч нерсе кошулган эмес, ошондуктан ал жөнөкөй этиш калыбы فَعَلَ боюнча турат: qaraʾa, «ал окуду». Сүйлөм этиш менен башталгандыктан, ал этиш менен башталган сүйлөм болуп эсептелет, демек, андан кийин аракеттин ээсин жана, балким, толуктоочту издеңиз. Өткөн чактагы этиштин акыркы фатхасы туруктуу, ал иърааб белгиси эмес. Алифтин үстүндөгү хамза негизги мамиледеги окулушту ырастайт; туюк мамиледеги quriʾa болсо, хамза ئ үстүнө жазылмак.
الطالب: ال артиклисиз ал — طالب, уңгусу ط·ل·ب, биринчи тамгадан кийин ā жазылган. Бул — فَاعِل, аракетти аткаруучунун калыбы: ṭālib, «окуучу». Ал окууну ким аткарганын билдирет, демек, ал аракеттин ээси, fāʿil, жана дамма алат: aṭ-ṭālibu.
الكتاب: уңгусу ك·ت·ب, акыркы тамганын алдында ā жазылган — فِعَال калыбы: kitāb. Аракет китепке түшөт, демек, ал тике толуктооч, mafʿūl bih, жана фатха алат: al-kitāba. في — жандооч, ал өзүнөн кийинки атоочту жарр абалына коёт. المكتبة — бул م, ك·ت·ب жана ة: орун калыбы مَفْعَلَة, «китептердин орду», жана في сөзүнөн кийин касра алат: fī l-maktabati.
Кайсы калыптар сөздүн ичиндеги үндүүлөрдү берет
Сөздүн ичиндеги иштин көбүн калыптар аткарат. Араб тили атоочторду жана этиштерди үч тамгалуу уңгуну туруктуу үлгүлөргө куюу менен жасайт, жана ар бир үлгүнүн өз үндүүлөрү бар. Үлгүнү жазылган тамгалардан — мисалы, узун ā, алдына кошулган م же аягындагы ة аркылуу — тааныганда, кыска үндүүлөр аны менен кошо келет.
Таблицада адегенде үйрөнүүгө арзыган калыптар берилген, ар биринде Фасаханын сөздүгүнөн бир сөз бар; акыркы эки тилке жазылыш эмнени көрсөтөрүн жана сиз эмнени кошоруңузду бөлүп көрсөтөт.
Эки эскертүү. Кээ бир сөз скелеттери эки калыпка туура келет: م жана үч тамга адатта орун атоочу مَفْعَل болот, мисалы, مَكْتَب, «кеңсе», бирок ошондой эле مُفْعَل да болушу мүмкүн, мисалы, مُغْلَق, «жабык»; муну сүйлөм чечет. Ал эми مُفَعِّل калыбы م тамгасынан башканын баарын жашырат: مُعَلِّم, «мугалим», баракта жөн гана معلم болуп турат, жана шаддага орун берген нерсе — сиздин эсиңиздеги калып гана.
Экинчи сүйлөм: كتب الكاتب قصة قصيرة
Экинчи сүйлөм, كتب الكاتب قصة قصيرة, биринчисинде жок эки нерсени кошот: жазылышы үч башка сөзгө туура келген этиш жана артынан сын атооч келген ال жок атооч. Толук окулганда ал — كَتَبَ الْكَاتِبُ قِصَّةً قَصِيرَةً, «жазуучу кыска аңгеме жазды», жана ар бир маселени анын айланасындагы сөздөр чечет.
Өзүнчө алганда كتب сөзү kataba, «ал жазды»; kutiba, «ал жазылды»; же kutub, «китептер» болушу мүмкүн. Ал сүйлөмдү баштайт, андан кийин الكاتب келет — аракеттин ээси боло ала турган فَاعِل калыбындагы «жазуучу» сөзү, ал эми аракеттин ээси негизги мамиледеги этишти талап кылат: kataba. الكاتب — дамма алган fāʿil, al-kātibu. Этиш менен анын ээси бир эле ك·ت·ب уңгусунан — араб тилинде мындай кайталоо абдан көп кездешет.
قصة сөзүнүн уңгусу — ق·ص·ص; эселенген тамга шадда менен бир жолу жазылат, калыбы فِعْلَة: qiṣṣa. Толуктооч катары ал фатха алат, ал эми ال артикли жок болгондуктан фатха эселенип, танвинге айланат: qiṣṣatan. ة тамгасынан кийин бул танвин алиф кошпойт, ошондуктан жазылыш эч кандай белги бербейт.
قصيرة сөзүнүн уңгусу — ق·ص·ر, калыбы — аял тектин ة белгиси кошулган فَعِيل: qaṣīra, «кыска». Сын атооч, naʿt, өз атоочун иърааб абалы, теги жана ال бар-жоктугу боюнча кайталайт, ошондуктан ал да насб абалында, аял тегинде жана ال жок: qaṣīratan.
Бир жазылыш, үч сөз: عِلْم, عَلِمَ жана عَلَّمَ
علم тамгалары бул ыкманын кадимки сыноосу, анткени бир жазылыш ع·ل·م уңгусунан үч кеңири колдонулган сөздү камтыйт: عِلْم, «илим»; عَلِمَ, «ал билди»; жана عَلَّمَ, «ал үйрөттү». Ал ошондой эле عَلَم, «желек» деп да окулушу мүмкүн. Сөздүн ичиндеги эч нерсе алардын бирин тандабайт. Муну анын айланасындагы сүйлөм гана чече алат.
الْعِلْمُ نُورٌ, «илим — нур» сүйлөмүндө артикль этиш болуу мүмкүнчүлүгүн жокко чыгарат, анткени этиш эч качан ال албайт, ал эми «желек — нур» деген сөз аз маани берет, ошондуктан бул атооч — ʿilm. Атооч менен башталган сүйлөм — этишсиз сүйлөм: al-ʿilmu — дамма алган ээ, mubtadaʾ, ал эми نور, уңгусу ن·و·ر, — баяндооч, khabar, ал да рафъ абалында, жана ال жок болгондуктан танвин алат: nūrun.
عَلَّمَ الْمُعَلِّمُ الطُّلَّابَ, «мугалим окуучуларды окутту» сүйлөмүндө علم сүйлөмдү баштайт, андан кийин аракеттин ээси жана толуктооч келет, демек, бул — этиш. «Билди» же «үйрөттү»? Аракеттин ээси مُعَلِّم — فَعَّلَ этиш формасынын аткаруучуну билдирген сөзү, жана мугалимдин окуучуларды окутушу — ушул жерге дал келген маани: ʿallama, баракта эч качан көрүнбөгөн шадда менен. الطلاب — فُعَّال калыбындагы طالب сөзүнүн көптүгү — толуктооч: aṭ-ṭullāba.
عَلِمَ الطَّالِبُ أَنَّ الدَّرْسَ جَدِيدٌ, «окуучу сабак жаңы экенин билди» сүйлөмүндө этиштен кийин أَنَّ, «экени», деген сөз менен башталган факт келет, ал эми фактыны билүү — ʿalima. أَنَّ ошондой эле өзүнөн кийинки атоочту насб абалына коёт, ad-darsa, ал эми анын баяндоочу рафъ абалында калат, jadīdun.
Акыркы үндүү эрежелери кайдан келген: al-Ājurrūmiyyah
Жогоруда колдонулган эрежелер азыркы кыска жолдор эмес. Алар марокколук аалым Ibn Ājurrūm жазган al-Ājurrūmiyyah аттуу кыска грамматика китебинде баяндалган. Бул китеп классикалык араб тилин үйрөнө баштагандардын билиминин негизин түзгөн жана Курандан кийин жатталчу алгачкы китептердин бири болгон; аны жатка үйрөнүүгө ыңгайлуу болсун деп кыска жазышкан.
Al-Ājurrūmiyyah китеби iʿrāb дегенди башкаруучу сөздөрдүн таасиринен улам сөздөрдүн аягында болгон өзгөрүү деп аныктайт жана анын төрт абалын атайт: rafʿ, naṣb, khafḍ жана jazm. Ал fāʿil дегенди этиши өзүнөн мурун келген, рафъ абалындагы атооч деп, ал эми mafʿūl bih дегенди аракет түшкөн, насб абалындагы атооч деп аныктайт: дал ушуларды сиз الطالب жана الكتاب сөздөрү үчүн колдондуңуз.
Китеп сизге эрежелерди берет; аларды тез колдонуу чыныгы текстти окуудан келет.
Канча убакыт талап кылынат жана кантип машыгуу керек
Харакатсыз арабчаны эркин окуу көндүмү айлар бою үзгүлтүксүз окуу менен калыптанат; бул амал эмес. Ыкма адегенде жай жүрөт жана уңгулар, калыптар жана көп кездешкен сүйлөм түзүлүштөрү аң-сезимдүү күч-аракетти талап кылбай калганда гана тездейт. Бул баскычтан өтүүнүн чынчыл кыска жолу жок, ал эми убада кылынган күндөрдүн саны — жөн гана божомол.
Ыкманын ирети менен машыгыңыз: харакаты бар сүйлөмдү алып, харакаттарын жаап, аларды сөзмө-сөз толуктаңыз, андан кийин текшериңиз. Жаңылганыңызда кайсы кадам иштебей калганын атаңыз: уңгубу, калыппы же милдетиби. Калып каталары адатта биринчи жоголот, анткени калыптар кайталанат; милдет каталары узагыраак сакталат, анткени алар бүт сүйлөмдү көз алдыңызда кармоону талап кылат.
Сөз байлыгы баарын тездетет, анткени тааныш сөз үндүүлөрү менен кошо келет. Фасахада аңгемедеги, подкасттагы, видеодогу же макаладагы ар бир сөздү басканда анын мааниси, уңгусу, калыбы жана уңгулаш сөздөрү ачылат, бул ар кандай бейтааныш сөз үчүн алгачкы эки кадамды камтыйт.
Иштелген сүйлөмдөрдөгү сөздөр, харакаты коюлуп, түшүндүрүлгөн
Ар бир пункт — жогорудагы сүйлөмдөрдөгү бир сөз: анын милдети же калыбы, уңгусу жана үндүүлөр эмне үчүн дал ошол жерге түшөрү.
- Өткөн чактагы этиш · فَعَلَ: قَرَأَ — ал окуду
- Аракеттин ээси (fāʿil) · فَاعِل: الطَّالِبُ — окуучу
- Тике толуктооч (mafʿūl bih) · فِعَال: الْكِتَابَ — китеп
- Жандоочтон кийин · مَفْعَلَة: الْمَكْتَبَةِ — китепкана
- ال жок толуктооч · فِعْلَة: قِصَّةً — аңгеме
- Сын атооч (naʿt) · فَعِيل: قَصِيرَةً — кыска
- Ээ (mubtadaʾ) · فِعْل: الْعِلْمُ — илим
- Ортоңку тамгасы эселенген этиш · فَعَّلَ: عَلَّمَ — ал үйрөттү
- Аракеттин ээси (fāʿil) · مُفَعِّل: الْمُعَلِّمُ — мугалим
| Калып | Адатта эмнени билдирет | Мисал | Харакатсыз жазылыш эмнени көрсөтөт | Сиз эмнени кошосуз |
|---|---|---|---|---|
| فَاعِل | аракетти аткаруучу | طَالِب ṭālib, окуучу | биринчи тамгадан кийин ا | экинчи тамгада i |
| مَفْعُول | аракет түшкөн нерсе | مَكْتُوب maktūb, жазылган | алдында م, акыркы тамганын алдында و | م тамгасында a, андан кийин үндүү жок |
| مَفْعَل | орун | مَكْتَب maktab, кеңсе | م гана | a, үндүү жок, a |
| فِعَال | атооч, көбүнчө буюм | كِتَاب kitāb, китеп | акыркы тамганын алдында ا | биринчи тамгада i |
| فَعِيل | сапат | جَدِيد jadīd, жаңы | акыркы тамганын алдында ي | биринчи тамгада a |
| تَفْعِيل | فَعَّلَ этишинин аракети | تَعْلِيم taʿlīm, окутуу | алдында ت, акыркы тамганын алдында ي | ت тамгасында a, андан кийин үндүү жок |
| مُفَعِّل | فَعَّلَ этишинин аткаруучусу | مُعَلِّم muʿallim, мугалим | م гана | u, a, эселенген ортоңку тамга, i |
Харакатсыз окуй алуу үчүн адегенде араб грамматикасын билишим керекпи?
Анын кичинекей бөлүгүн, эрте баскычта эле: үч иърааб аягын жана аларды жараткан орундарды — аракеттин ээсин, толуктоочту, жандоочторду жана таандык байланыштарды. Бул жөнөкөй прозадагы акыркы үндүүлөрдүн көбүн камтыйт. Калганы окууңуз менен кошо өсө берет; al-Ājurrūmiyyah китеби дал өзөгү кичинекей болгондуктан кыска.
Сөздүн уңгусун таба албасам эмне кылам?
ال артиклин, башындагы م же ت тамгасын, аягындагы ة тамгасын жана узун үндүүлөрдү четке коюңуз; калганы адатта үч үнсүз тамга болот. و, ي же кайталанган тамгасы бар уңгулар, мисалы ق·ص·ص, бир тамганы жашырат, жана аларды уңгуну көрсөткөн сөздүк — мисалы, Фасаха колдонмосундагы сөз карточкасы — чечип берет.
Харакаты бар тексттен үйрөнүү — алдамчылыкпы?
Жок. Харакаты бар текст аркылуу калыптар кулагыңызга сиңет; коркунучу — ошол жерде калып калуу. Харакаттарды жаап, аларды алдын ала айтып, андан кийин текшериңиз. Текшерүү харакаты бар текстти колтук таякка эмес, мугалимге айландырат.
Бул тажвид үйрөнүү менен бирдейби?
Жок. Тажвид Курандын кантип окулушун жөнгө салат, ал эми Куран толук харакат менен басылат. Бул ыкма кадимки харакатсыз проза үчүн. Фасаха азыркы адабий араб тилин жана классикалык тексттерди үйрөтөт; ал тажвидди же тафсирди үйрөтпөйт.
Булактар
- Википедия — Al-Ajurrumiyya
- Matn al-Ājurrūmiyyah, арабча текст (iʿrāb, fāʿil, mafʿūl bih, mubtadaʾ, khabar, naʿt аныктамалары)
- Википедия — Arabic diacritics (ḥarakāt кайда жазылат жана кайда жазылбайт)
- Википедия — Arabic nouns and adjectives (иърааб абалдары, орун жана курал атоочтору, токтоп окуудагы жазылыш)
- Википедия — Arabic verbs (II форма, аткаруучуну билдирген сөз жана кыймыл атооч калыптары)
- Wiktionary сөздүгү — علم (ʿalima, ʿallama, ʿilm, ʿalam)
Фасаха жөнүндө
Фасаха — окууга негизделген араб тили колдонмосу. Аңгемедеги, подкасттагы, видеодогу же макаладагы ар бир сөздү басканда анын мааниси, уңгусу, калыбы жана уңгулаш сөздөрү ачылат, жана аны аралыктуу кайталоо үчүн сактап коюуга болот.
- iPhone, iPad, Mac жана Android түзмөктөрүндө жеткиликтүү.
- Интерфейс тилдери: англис, араб, түрк, орус, өзбек, испан, француз, немис, индонезия, малай, урду, италия, португал, бенгал, казак, жөнөкөйлөштүрүлгөн кытай жана азербайжан тилдери.
- Баштоо акысыз; Премиум толук китепкананы ачат, ал эми төлөмдү колдонмо дүкөндөрү жүргүзөт.
App Store дүкөнүнөн жүктөп алуу · Google Play дүкөнүнөн алуу
Дагы окуңуз
- Ар бир арабча сөздү сөздүктөн издөө керекпи? Изилдөөлөр эмне дейт: Адатта контексттен божомолдоп, окууну уланта бериңиз деп кеңеш беришет. Бир изилдөөдө божомолдордун төрттөн бири гана толук туура чыккан. Бул сандар араб тили үчүн эмнени билдирет жана кайсы сөздү издөө керектигин чечүүчү эки жолу окуу ыкмасы.
- Араб жазуусу үнсүздөрдү жазат, калганын сизге ишенип тапшырат: Сиз жыйырма сегиз тамганы үйрөнүп, чыныгы бир бетти ачтыңыз, бирок окуй алган жоксуз. Бул сизге үйрөтүлгөн алиппедеги кемчилик эмес. Кадимки араб жазуусунда үндүүлөрдүн дээрлик бири да жазылбайт, ал эми эркин окугандар анын ордуна эмнеге таянарын сизге эч ким айткан эмес.
- Арабча сөздөр кайда кошулуп айтылат: бириктирүүчү алиф, күн жана ай тамгалары жана ة: Бириктирүүчү алиф сүйлөй баштаганда гана айтылат. Күн тамгасынын алдында ال артиклинин ل тамгасы айтылбайт, ал эми тамганын өзү эселенип айтылат. Мүчө кошулганда ة тамгасы ت болуп калат.