Ana içeriğe geçinFasaha

Arapçada Fiil Çekimi ve Zamirler: Mâzî, Muzâri ve Emir Tablosu

Arapçada ayrık ve bitişik zamirler ile mâzî, muzâri, gelecek zaman, emir fiili ve zamana göre olumsuzluk — كَتَبَ fiiliyle eksiksiz çekim tablosu.

· Yazan Amaan

Arapçada fiil çekimi nasıl yapılır?

Arapçada iki ana fiil çekimi vardır — geçmiş zaman olan mâzî (المَاضِي) ve şimdiki/geniş zaman olan muzâri (المُضَارِع) — bunlara emir fiili (الأَمْر) eşlik eder. Mâzî fiilde şahıs yalnızca fiilin sonuna eklenir (كَتَبْتُ yazdım, كَتَبْنَا yazdık). Muzâri fiilde başa أ (ben), ن (biz), ي (o/onlar) veya ت (sen/o-dişil) harflerinden biri gelir; dişil, ikil ve çoğul için sona kısa ekler eklenir. Özne fiilin içinde bulunduğu için أَنَا ya da هُوَ gibi ayrık zamirler yalnızca vurgu gerektiğinde yazılır.

Mâzî fiil yalnızca son ek alır: gövdeyi sabit tutun ve sonu okuyun (ـتُ ben, ـتَ sen e., ـتِ sen d., ـنَا biz, ـُوا onlar).

Muzâri fiil her zaman أَنَيْتُ harflerinden biriyle başlar: أَ (ben), نَ (biz), يَ (o/onlar), تَ (sen/o-dişil).

Gelecek zaman için yeni çekim yoktur: muzâri fiilin başına سَـ (yakın gelecek) veya سَوْفَ (genel gelecek) eklemek yeterlidir.

Bitişik zamirler (muttasıl zamirler) isimde iyelik (كِتَابِي kitabım), harf-i cerde tümleç (مَعَهُ onunla) ve fiilde nesne (سَاعَدَنِي bana yardım etti) görevi yapar.

Olumsuzluk edatı zamanı gösterir: geçmişte لَمْ veya مَا, şimdiki/geniş zamanda لَا, gelecekte لَنْ kullanılır.

Fiilin içindeki zamiri gördüğünüzde Arapça çekim neden kolaylaşır?

On üç ya da on dört satırlık bir Arapça fiil çekimi tablosuna bakan öğrenci çoğu zaman her fiil için ayrı yüzlerce ek ezberleyeceğini düşünür. Oysa Arapça, tüm düzenli fiillerde — on fiil babının tamamında — tamamen aynı şahıs işaretlerini kullanır.

Tıpkı Türkçede «yazıyorum» dediğinizde ayrıca «ben» demeye gerek olmaması gibi, Arapçada da أَكْتُبُ tek başına «yazıyorum» demektir; başına أَنَا eklerseniz («ben yazıyorum») vurgu yaparsınız. Ayrık zamirler, bitişik zamirler ve fiil ekleri arasındaki ses benzerliğini gördüğünüzde çekimler ezber değil düzenli bir sistem hâline gelir.

Ayrık ve bitişik zamirler (munfasıl ve muttasıl zamirler)

Arapça zamirler tekil, ikil (tesniye — tam iki kişi) ve çoğul ayrımı ile 2. ve 3. şahıslarda eril–dişil ayrımı yapar. Ayrık zamirlerin bitişik karşılıklarına bakın: أَنْتَ (sen e.) → ـكَ, أَنْتِ (sen d.) → ـكِ, أَنْتُمْ (siz e.) → ـكُمْ, نَحْنُ (biz) → ـنَا, هُوَ (o e.) → ـهُ, هِيَ (o d.) → ـهَا ve هُمْ (onlar e.) → ـهُمْ.

Bu bitişik zamirler her Arapça paragrafta üç temel iş görür. İsimlere eklendiğinde iyelik bildirir: بَيْتِي (evim), غُرْفَتُهَا (onun odası), حَقَائِبُنَا (çantalarımız). Harf-i cerlere eklendiğinde tümleç olur: فِيهِ (onun içinde), مَعَكَ (seninle), لَهُمْ (onlar için). Fiillere eklendiğinde doğrudan nesne olur: سَاعَدَتْهُ (ona yardım etti), شَاهَدْنَاهَا (onu izledik).

Birinci tekil şahıs nesne eki: isim ve harf-i cerlerde «benim / bana» ـِي şeklindedir (كِتَابِي kitabım; لِي benim için); fiile nesne olarak bitişirken araya koruyucu bir ن girer: ـنِي (سَاعَدَنِي bana yardım etti).

Mâzî fiil (geçmiş zaman): yalnızca son ekler

Arapça sözlükler fiilleri mastar yerine 3. tekil eril mâzî biçimiyle («yaptı») listeler; çünkü en yalın gövde odur: كَتَبَ (yazdı), دَرَسَ (çalıştı), شَرِبَ (içti). Düzenli bir mâzî fiili çekmek için sona şahıs ekini getirirsiniz; ünsüzle başlayan eklerden önce (ـتُ, ـتَ, ـتِ, ـنَا, ـتُمْ, ـنَ) son kök harfi cezim (sükûn) alır: كَتَبْتُ (ketebtu), كَتَبْنَا (ketebnâ), كَتَبْتُمْ (ketebtum).

Başlangıçta sık karıştırılan iki ayrıntıya dikkat edin. İlki, كَتَبَتْ (ketebet, o [dişil] yazdı) sonundaki cezimli açık تْ harfidir; كَتَبْتَ (ketebte, sen yazdın) ve كَتَبْتُ (ketebtu, ben yazdım) ile okunuşta net biçimde ayrılır. İkincisi, eril çoğul كَتَبُوا (ketebû, yazdılar) sonundaki elif (elif-i vikâye) yalnızca yazıdadır, asla okunmaz.

Muzâri fiil (şimdiki / geniş zaman) ve dört baş harf: أ ن ي ت

Mâzî fiil sondan çekilirken muzâri fiil şahsı daha ilk harfte duyurur. Bu dört harf geleneksel olarak أَنَيْتُ (eteyne / eneytu) diye ezberlenir: أَ «ben» (أَكْتُبُ), نَ «biz» (نَكْتُبُ), يَ 3. şahıs eril (يَكْتُبُ yazıyor, يَكْتُبُونَ yazıyorlar) ve تَ hem «sen» hem «o (dişil)» için kullanılır (تَكْتُبُ sen yazıyorsun VEYA o yazıyor).

تَـ harfinin bu iki anlamını bağlam hemen ayırır: yanında أُمِّي تَطْبُخُ (annem yemek pişirir) gibi dişil bir özne varsa «o», karşılıklı konuşmada ise «sen» demektir. Dişil «sen» (أَنْتِ) için sona ـِينَ eklenir (تَكْتُبِينَ); eril çoğulda ـُونَ (تَكْتُبُونَ, يَكْتُبُونَ); dişil çoğulda ـنَ (تَكْتُبْنَ, يَكْتُبْنَ) gelir.

Gelecek zaman kurmak için ayrı bir çekim ezberlemezsiniz: yakın gelecek için muzârinin başına سَـ (سَأَكْتُبُ yazacağım), daha geniş gelecek için سَوْفَ (سَوْفَ نُسَافِرُ yolculuk edeceğiz) getirmeniz yeterlidir.

  • أَـ → أَكْتُبُ (ektubu): yazıyorum / yazarım.
  • نَـ → نَكْتُبُ (nektubu): yazıyoruz / yazarız.
  • يَـ → يَكْتُبُ (yektubu): yazıyor (o e.) · يَكْتُبُونَ (yektubûne): yazıyorlar (e.).
  • تَـ → تَكْتُبُ (tektubu): yazıyorsun (e.) VEYA yazıyor (o d.) · تَكْتُبِينَ (tektubîne): yazıyorsun (d.).
  • Gelecek → سَأَكْتُبُ (se-ektubu) veya سَوْفَ أَكْتُبُ (sevfe ektubu): yazacağım.

Emir fiili (el-emr) ve zamana göre olumsuzluk

I. bab bir fiilden emir yapmak için 2. şahıs muzâriyi alın (تَكْتُبُ), baştaki تَـ harfini atın ve son harekeyi cezim (ـْ) yapın. Kalan kısım cezimli bir harfle başlıyorsa (ـكْتُبْ) okunabilmesi için başa bir yardımcı elif konur: orta kök harfinin harekesi ötre ise u- (اُكْتُبْ, uktub — yaz!), üstün ya da esre ise i- (اِفْتَحْ, iftah — aç!; اِجْلِسْ, iclis — otur!). Dişil tekilde sona ـِي (اُكْتُبِي), çoğulda ـُوا (اُكْتُبُوا) eklenir.

Modern Standart Arapçada olumsuzluk edatı zamanı doğrudan bildirir. Şimdiki ve geniş zamanı لَا + muzâri ile olumsuz yaparsınız (لَا أَفْهَمُ anlamıyorum); yasaklama (nehiy) için لَا + cezimli muzâri kullanırsınız (لَا تَكْتُبْ yazma!). Geçmiş zaman için مَا + mâzî (مَا كَتَبْتُ yazmadım) ya da yazılı fushada çok daha yaygın olan لَمْ + cezimli muzâri (لَمْ يَكْتُبْ yazmadı) kullanılır. Gelecek zamanın olumsuzunda لَنْ + üstünlü (mansub) muzâri gelir (لَنْ يَكْتُبَ yazmayacak).

لَمْ يَكْتُبْ ifadesini muzâri göründüğü için şimdiki zaman sanmayın: لَمْ anlamı her zaman kesin olarak geçmişe çeker («yazmadı»). İhlâs suresindeki لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ («Doğurmamıştır ve doğurulmamıştır») bunun en tanınmış örneğidir.

İkil (tesniye) ve illetli fiiller

Fasih Arapça tam iki kişi için ayrı bir ikil (tesniye) biçimi korur: هُمَا (o ikisi) ve أَنْتُمَا (siz ikiniz). Mâzîde ـَا (كَتَبَا ikisi yazdı) veya ـتُمَا (كَتَبْتُمَا ikiniz yazdınız); muzâride ـَانِ (يَكْتُبَانِ, تَكْتُبَانِ) ile biter. Haberlerde, kıssalarda ve Kur’an’da sık geçtiği için önce tekil ve çoğulları oturturken ـَا / ـَانِ bitişlerini de göz aşinalığına alın.

Kök harflerinden biri و ya da ي olan illetli fiillerde — قَالَ (dedi, kök ق·و·ل) ya da مَشَى (yürüdü, kök م·ش·ي) gibi — bu zayıf harf bazı çekimlerde kısalır veya dönüşür (قُلْتُ dedim, يَقُولُ diyor). Ancak şahıs ön ekleri ve son ekleri aşağıdaki tabloyla birebir aynıdır.

Her Arapça paragrafta karşınıza çıkacak on iki temel biçim

Bu on iki gerçek cümle mâzî, muzâri, gelecek zaman, emir, bitişik zamirler ve dört zamanlı olumsuzluğu bir arada gösterir.

  1. Mâzî · ben: كَتَبْتُ الرِّسَالَةَ (ketebtu r-risâlete) — mektubu yazdım. Mâzî gövdesindeki ـتُ eki birinci tekil şahsı gösterir.
  2. Mâzî · biz: جَلَسْنَا فِي الغُرْفَةِ (celesnâ fî l-gurfeti) — odada oturduk. ـنَا eki mâzîde «biz», isimde «bizim» anlamını taşır.
  3. Mâzî · o (dişil): كَتَبَتْ أُخْتِي (ketebet uhtî) — kız kardeşim yazdı. Cezimli açık ـتْ eki üçüncü tekil dişil mâzî işaretidir.
  4. Mâzî · onlar (eril): ذَهَبُوا إِلَى المَدْرَسَةِ (zehebû ilâ l-medreseti) — okula gittiler. ـُوا sonundaki elif okunmaz; çoğul fiil işaretidir.
  5. Muzâri · ben: أَقْرَأُ كُلَّ صَبَاحٍ (akra’u kulle sabâhin) — her sabah okurum. أَـ ön eki birinci tekil şahıs muzâri işaretidir.
  6. Muzâri · sen (dişil): هَلْ تَدْرُسِينَ العَرَبِيَّةَ؟ (hel tedrusîne l-arabiyyete?) — Arapça çalışıyor musun (dişil)? تَـ … ـِينَ çerçevesi yalnızca ikinci tekil dişil şahsa özgüdür.
  7. Muzâri · onlar (eril): يَعْمَلُونَ فِي المَكْتَبِ (ya‘melûne fî l-mektebi) — ofiste çalışıyorlar. يَـ … ـُونَ çerçevesi üçüncü çoğul eril muzâriyi gösterir.
  8. Yakın gelecek: سَأُسَافِرُ غَدًا (se-usâfiru gaden) — yarın yolculuğa çıkacağım. سَـ ön eki ek bir değişiklik olmadan muzârinin başına bitişir.
  9. Emir: اِفْتَحِ الكِتَابَ (iftahi l-kitâbe) — kitabı aç! تَفْتَحُ fiilinden تَـ atılıp اِـ eklenir (اِفْتَحْ); ال önünde geçiş için esre alır.
  10. Geçmiş olumsuzluk: لَمْ يَحْضُرِ الاجْتِمَاعَ (lem yahduri l-ictimâa) — toplantıya katılmadı. لَمْ + cezimli muzâri, fushada geçmişi olumsuz yapmanın en yaygın yoludur.
  11. Şimdiki olumsuzluk: لَا أَعْرِفُ الجَوَابَ (lâ a‘rifu l-cevâbe) — cevabı bilmiyorum. لَا + muzâri mevcut veya genel durumları olumsuz yapar.
  12. Gelecek olumsuzluk: لَنْ أَنْسَى هٰذَا اليَوْمَ (len ensâ hâzâ l-yevme) — bu günü asla unutmayacağım. لَنْ + mansub muzâri gelecek için kesin olumsuzluk bildirir.
كَتَبَ / يَكْتُبُ (yazmak) fiilinin zamirler, mâzî, muzâri ve bitişik iyelik zamirleriyle tam çekim tablosu.
ZamirOkunuşAnlamMâzîMuzâriBitişik zamir
أَنَاenebenكَتَبْتُ (ketebtu)أَكْتُبُ (ektubu)ـِي (كِتَابِي kitabım)
أَنْتَentesen (eril)كَتَبْتَ (ketebte)تَكْتُبُ (tektubu)ـكَ (كِتَابُكَ kitabın)
أَنْتِentisen (dişil)كَتَبْتِ (ketebti)تَكْتُبِينَ (tektubîne)ـكِ (كِتَابُكِ kitabın)
هُوَhuveo (eril)كَتَبَ (ketebe)يَكْتُبُ (yektubu)ـهُ (كِتَابُهُ kitabı)
هِيَhiyeo (dişil)كَتَبَتْ (ketebet)تَكْتُبُ (tektubu)ـهَا (كِتَابُهَا kitabı)
نَحْنُnahnubizكَتَبْنَا (ketebnâ)نَكْتُبُ (nektubu)ـنَا (كِتَابُنَا kitabımız)
أَنْتُمَاentumâsiz ikinizكَتَبْتُمَا (ketebtumâ)تَكْتُبَانِ (tektubâni)ـكُمَا (كِتَابُكُمَا)
هُمَاhumâo ikisi (e. / d.)كَتَبَا / كَتَبَتَايَكْتُبَانِ / تَكْتُبَانِـهُمَا (كِتَابُهُمَا)
أَنْتُمْentumsiz (eril çoğul)كَتَبْتُمْ (ketebtum)تَكْتُبُونَ (tektubûne)ـكُمْ (كِتَابُكُمْ)
أَنْتُنَّentunnesiz (dişil çoğul)كَتَبْتُنَّ (ketebtunne)تَكْتُبْنَ (tektubne)ـكُنَّ (كِتَابُكُنَّ)
هُمْhumonlar (eril)كَتَبُوا (ketebû)يَكْتُبُونَ (yektubûne)ـهُمْ (كِتَابُهُمْ)
هُنَّhunneonlar (dişil)كَتَبْنَ (ketebne)يَكْتُبْنَ (yektubne)ـهُنَّ (كِتَابُهُنَّ)
  1. Önce en sık geçen sekiz satırı oturtun — أَنَا, أَنْتَ, أَنْتِ, هُوَ, هِيَ, نَحْنُ, أَنْتُمْ ve هُمْ satırlarını düşünmeden söyleyecek kadar tekrarlayın. İkil ve dişil çoğulu bunun ardından ekleyin.
  2. Kuru tablo yerine gerçek bir cümleyi çekimleyin — أَقْرَأُ كِتَابًا فِي المَسَاءِ (akşam kitap okurum) gibi beş kelimelik bir cümleyi ben, biz, o ve onlar için önce muzâride sonra mâzîde dönüştürün.
  3. Her zamiri kendi bitişik iyelik ekiyle eşleştirin — أَنَا · كِتَابِي · كَتَبْتُ, نَحْنُ · كِتَابُنَا · كَتَبْنَا, هُوَ · كِتَابُهُ · كَتَبَ kalıbını sesli okuyun; isim ve fiil ekleri birbirini pekiştirir.
  4. Dört olumsuzluğu tek fiil üzerinde arka arkaya deneyin — لَمْ أَكْتُبْ (yazmadım), لَا أَكْتُبُ (yazmıyorum), لَنْ أَكْتُبَ (yazmayacağım) ve لَا تَكْتُبْ (yazma) cümlelerini art arda okuyarak her edatı zamanıyla eşleştirin.
  5. Kademeli okuma metinlerinde özneyi yakalayın — Kısa bir A0 veya A1 hikâyesi açın, her fiilin altını zihninizde çizin ve çeviriye bakmadan şahsını ve zamanını söyleyin.

Arapçada kaç fiil zamanı vardır?

Biçim bakımından iki temel çekim vardır: mâzî (geçmiş) ve muzâri (şimdiki/geniş), ayrıca emir kipi bulunur. Gelecek zaman ve birleşik zamanlar سَـ, سَوْفَ ya da كَانَ gibi yardımcı unsurlarla kurulur.

Muzâride «sen (eril)» ile «o (dişil)» neden aynı yazılır?

İkisi de son eksiz تَـ ile başlar (تَكْتُبُ). Gerçek metinlerde bağlam bunu hemen çözer: ya cümlede dişil bir özne geçer (هِيَ تَكْتُبُ / أُخْتِي تَكْتُبُ) ya da doğrudan bir muhataba hitap edilir.

Mezîd fiil babları (II–X) I. babdan farklı şahıs ekleri mi alır?

Hayır. Tüm mezîd bablar I. babla birebir aynı mâzî son eklerini ve muzâri ön/son eklerini kullanır. Yalnızca muzâri baş harfinin harekesi değişir (II, III ve IV. babda u; I, V, VI, VII, VIII ve X. babda a).

Geçmişi olumsuz yaparken مَا ile لَمْ arasındaki fark nedir?

İkisi de geçmiş eylemi olumsuz yapar. مَا doğrudan mâzî fiilin önüne gelir (مَا كَتَبْتُ) ve günlük dil ile klasik metinlerde sıktır; لَمْ ise cezimli muzâri önüne gelir (لَمْ أَكْتُبْ) ve modern yazılı fushada en yaygın kalıptır.

كَتَبُوا kelimesinin sonundaki elif neden okunmaz?

Elif-i vikâye adı verilen bu sessiz elif, harekesiz metinlerde çoğul fiil sonundaki ـُوا ile «ve» bağlacının (وَ) ya da vav ile biten isimlerin birbirine karışmasını önler.

Kaynaklar

Fasaha Hakkında

Fasaha, okuma odaklı bir Arapça uygulamasıdır. Hikâyeler, podcast’ler, videolar ve makalelerdeki her kelime tek bir dokunuşla anlamına, köküne, kalıbına ve kök ailesine açılır; kaydettiğiniz kelimeler aralıklı tekrarla pekiştirilir.

  • iPhone, iPad, Mac ve Android cihazlarda kullanılabilir.
  • Arayüz dilleri: İngilizce, Arapça, Türkçe, Rusça, Özbekçe, İspanyolca, Fransızca, Almanca, Endonezce, Malayca, Urduca, İtalyanca, Portekizce, Bengalce, Kazakça, Basitleştirilmiş Çince ve Azerbaycan Türkçesi.
  • Başlangıç ücretsizdir; Premium abonelik tüm kütüphaneyi açar ve ödemeler uygulama mağazaları üzerinden yönetilir.
  • Keşfet’teki Dil bilgisi bölümü 62 kısa Nahiv dersi içinde bitişik zamirler (1.7), muzâri fiil (1.12), çoğul zamirler (1.17), mâzî fiil (2.4), zamana göre olumsuzluk (2.12) ve emir fiilini (2.13) adım adım işler.

App Store’dan indirin · Google Play’den edinin

Okumaya devam edin

Tüm yazılar