Харакат: фатха, кәсра, дамма, сукун, шәдда, тәнуин
Араб жазуының харакаттары: фатха, кәсра, дамма, сукун, шәдда және үш тәнуин. Кесте, мысал сөздер және баспада олардың қай кезде түсіп қалатыны.
· Авторы: Amaan
Араб тіліндегі харакат деген не?
Харакат – араб әріптерінің үстіне не астына қойылып, қысқа дауыстыларды көрсететін шағын белгілер: фатха – «а», кәсра – «и», дамма – «у». Олармен бірге дауыстының жоқтығын білдіретін сукун, дауыссызды қосарлайтын шәдда және «н» дыбысын қосатын үш жалғау – тәнуин жүреді. Осы белгілердің бәрі бірге тәшкил деп аталады. Кәдімгі баспа мәтінінде олардың көбі жазылмайды.
Қысқа дауыстыларды үш белгі көрсетеді: фатха («а») мен дамма («у») әріптің үстіне, кәсра («и») астына қойылады.
Сукун – әріптен кейін дауысты жоқ екенін білдіретін кішкене дөңгелек.
Шәдда дауыссыздың екі рет айтылатынын білдіреді. Ол сөздің мағынасын өзгерте алады.
Тәнуин дауысты белгісін екі еселеп, «н» дыбысын қосады: -an, -in, -un. Ол белгісіз есімді көрсетеді.
Созылыңқы дауысты – қысқа дауысты мен одан кейін келетін өз әрпі: фатхадан кейін ا, кәсрадан кейін ي, даммадан кейін و.
Құранда, балалар кітаптарында және үйренушілерге арналған мәтіндерде әр харакат басылады. Газеттер мен романдарда олар жоқтың қасы.
Харакат деген не, тәшкил деген не
Араб әліпбиінде 28 әріп бар, олардың бәрі дауыссыздарды не созылыңқы дауыстыларды таңбалайды. Қысқа дауыстылардың әрпі жоқ. Олар өзінен бұрын тұрған дауыссыздың үстіне не астына шағын белгі болып жазылады. Осы белгілер харакат деп аталады, бұл сөз «қозғалыстар» дегенді білдіреді: дауысты дыбыс сізді бір дауыссыздан келесісіне жеткізеді. Қазақ тіліндегі «әрекет» сөзі де осы араб сөзінен шыққан.
Тәшкил (tashkīl), яғни «пішін беру» – кеңірек ұғым. Оған дауыстының үш белгісі де, айтылымды нақтылау үшін әріптердің айналасына жазылатын басқа белгілер де кіреді: сукун, шәдда және тәнуин. Ал ب мен ت әріптерін ажырататын нүктелер – бөлек нәрсе. Олар әріптің өз бөлігі, сондықтан ешқашан түсіп қалмайды.
Бұл белгілердің пішіні – кішірейтілген әріптер. Дамма – титімдей و, яғни созылыңқы «у» дыбысының әрпі. Фатха мен кәсра – қысқа сызықшалар, ал шәдда – ش әрпінің үстіңгі бөлігі. Бұл жүйені VIII ғасырда өмір сүрген тіл ғалымы әл-Халил ибн Ахмад жасаған деп саналады.
Үш қысқа дауысты: фатха, кәсра, дамма
Фатха – әріптің үстіндегі қысқа сызықша, қысқа «а» болып оқылады. Кәсра – дәл сондай сызықша, бірақ әріптің астында тұрады, қысқа «и» болып оқылады. Дамма – әріптің үстіндегі кішкене ілмек, қысқа «у» болып оқылады. ب әрпімен олар ba, bi және bu береді.
Олардың не үшін керек екенін үш әріптен тұратын бір қаңқа көрсетеді. ك ت ب әріптерін kataba («ол жазды»), kutiba («ол жазылды») немесе kutub («кітаптар») деп оқуға болады. Дауыссыздары бірдей. Оларды тек харакат немесе оқырманның білімі ажыратады.
Сукун: дауыстысы жоқ әріп
Сукун – әріптің үстіндегі кішкене дөңгелек. Ол әріптен кейін дауысты жоқ екенін, яғни әріп буынды жауып тұрғанын білдіреді. مَكْتَب сөзінде ك әрпінің үстіндегі дөңгелек ma-ka-tab емес, mak-tab деп оқу керегін көрсетеді.
Сөйлемнің соңында тоқтағанда араб тілі соңғы әріпті сукуны бардай оқиды. Сондықтан kitābun («кітап») сөзі соңғы сөз болғанда не жеке тұрғанда kitāb деп айтылады.
Шәдда: дауыссызды екі рет айтыңыз
Шәдда әріптің үстіндегі кішкентай латын w әрпіне ұқсайды. Ол дауыссыздың қосарланғанын білдіреді: дауыстының алдында оны сәл ұстап тұрасыз. Сөз ішіндегі қосарланған дауыссызды араб тілі екі әріппен жазбайды. Бір әріп жазып, үстіне шәдда қояды. Бұл белгіні тәшдид деп те атайды.
Қосарланған әріптің дауысты белгісі шәддаға қойылады. Фатха мен дамма оның үстінде тұрады. Кәсра шәдданың астында немесе әріптің астында тұрады.
Қосарлану мағынаны өзгертеді. دَرَسَ, darasa – «ол оқыды». دَرَّسَ, darrasa – «ол оқытты».
Тәнуин: әріппен жазылмайтын «н»
Тәнуин – зат есімнің не сын есімнің соңындағы екі еселенген дауысты белгісі. Ол дауыстыға «н» дыбысын қосады: екі фатха -an, екі кәсра -in, екі дамма -un береді. Бұл «н» естіледі, бірақ ешқашан ن әрпімен жазылмайды.
Тәнуин әдетте сөздің белгісіз екенін көрсетеді. كِتَابٌ, kitābun – «бір кітап», әйтеуір бір кітап; артикльмен келгенде, الْكِتَابُ, тәнуин түсіп қалады. Оның үш түрі – үш септік, сондықтан бір сөздің өзі -un, -an немесе -in болып аяқтала алады.
-an түрі екі фатха тұрған әріптен кейін қосымша әлифпен жазылады: كِتَابًا. ة әрпіне аяқталатын сөздерге бұл әлиф қосылмайды. Араб үстеулерінің көбі әлифке аяқталатыны осыдан: شُكْرًا – рақмет; جِدًّا – өте.
Созылыңқы дауыстылар және бастаушылар сұрайтын екі белгі
Созылыңқы дауысты – қысқа дауысты мен одан кейін келетін сәйкес әріп: фатха мен ا ā береді, мысалы بَاب – есік; кәсра мен ي ī береді, мысалы كَبِير – үлкен; дамма мен و ū береді, мысалы نُور – нұр. Сукунды و немесе ي әрпінің алдындағы фатха екі дифтонг береді: يَوْم, yawm – күн және بَيْت, bayt – үй.
Мәд – әлифтің үстіндегі толқынды сызық: آ. Ол һамзаны және одан кейінгі созылыңқы ā дыбысын білдіреді. Қанжар әлиф – әріптің үстіндегі кішкене тік сызықша. Ол жазылуында әлифі жоқ бірнеше өте жиі сөздегі созылыңқы ā дыбысын таңбалайды, мысалы هٰذَا – бұл.
Харакатты қай жерде көресіз, қай жерде көрмейсіз
Құран барлық харакатымен басылады. Балалар кітаптары, мектеп оқулықтары, өлеңдер және үйренушілерге арналған материалдардың көбі де солай басылады. Сөздіктерде әр атау сөз харакатталған.
Газеттерде, романдарда, сайттарда және хабарламаларда харакат жазылмайды. Жазушы белгіні тек сөз қате оқылуы мүмкін жерге ғана қояды. Ересек оқырман дауыстыларды сөздің үлгісінен және сөйлемнің грамматикасынан өзі толықтырады. Мессенджерде дауыстысыз жазылған «слм» мен «рхмт» сөздерін «сәлем», «рақмет» деп оқитыныңыз да осыған ұқсас.
Демек, харакат – уақыт өте келе азырақ сүйенетін тірегіңіз. Алдымен толық харакатталған мәтінді, сосын тек қате оқудан сақтайтын белгілері бар мәтінді, содан кейін харакатсыз мәтінді оқыңыз.
Барлық белгіні қамтитын сегіз сөз
Әрқайсысын дауыстап оқыңыз. Сегізі бірге осы нұсқаулықтағы белгілердің бәрін қамтиды.
- Үш фатха: كَتَبَ — ол жазды
- Кәсра мен сукун: بِنْتٌ — қыз бала
- Екі дамма, сосын тәнуин: كُتُبٌ — кітаптар
- Кәсралы шәдда: مُعَلِّمٌ — мұғалім
- Әлифпен жазылатын тәнуин: كِتَابًا — кітапты (толықтауыш ретінде)
- Созылыңқы ū: نُورٌ — нұр
- Мәд: الْآنَ — қазір
- Қанжар әлиф: هٰذَا — бұл
| Белгі (ب әрпінде) | Атауы | Арабша атауы | Дыбысы | Мысал |
|---|---|---|---|---|
| بَ | fatḥa | فَتْحَة | қысқа «а» | كَتَبَ · kataba · ол жазды |
| بِ | kasra | كَسْرَة | қысқа «и» | بِنْت · bint · қыз бала |
| بُ | ḍamma | ضَمَّة | қысқа «у» | كُتُب · kutub · кітаптар |
| بْ | sukūn | سُكُون | дауысты жоқ | مَكْتَب · maktab · жазу үстелі, кеңсе |
| بّ | shadda | شَدَّة | дауыссыз қосарланады | مُعَلِّم · muʿallim · мұғалім |
| بً | fatḥatān | تَنْوِين الْفَتْح | -an («ан») | شُكْرًا · shukran · рақмет |
| بٍ | kasratān | تَنْوِين الْكَسْر | -in («ин») | فِي بَيْتٍ · fī baytin · үйде |
| بٌ | ḍammatān | تَنْوِين الضَّمّ | -un («ун») | كِتَابٌ · kitābun · кітап |
| آ | madda | مَدَّة | һамза және созылыңқы ā | الْآنَ · al-ʾāna · қазір |
| ـٰ | қанжар әлиф | أَلِف خَنْجَرِيَّة | кішірейтіп жазылған созылыңқы ā | هٰذَا · hādhā · бұл |
Харакат пен тәшкилдің айырмасы неде?
Харакат – қысқа дауыстылардың үш белгісі: фатха, кәсра және дамма. Тәшкил – айтылым белгілерінің бүкіл жиынтығы, оған сукун, шәдда және тәнуин де кіреді. Күнделікті қолданыста бұл екі сөз көбіне бір мағынада айтылады.
Араб әрпінің үстіндегі кішкене дөңгелек нені білдіреді?
Бұл – сукун. Ол әріптен кейін дауысты жоқ екенін және әріп буынды жабатынын білдіреді.
Тәнуин әріп пе?
Жоқ. Тәнуин – дауысты және «н» болып айтылатын екі еселенген дауысты белгісі. Бұл «н» ешқашан ن әрпімен жазылмайды.
Араб газеттерінде неге харакат жоқ?
Өйткені еркін оқитын адамға олар керек емес. Қысқа дауыстыларды сөздің үлгісі мен сөйлемнің грамматикасы көрсетеді. Баспада белгі тек сөз қате оқылуы мүмкін жерге қойылады.
Ересектер харакатсыз оқыса, маған харакатты үйрену керек пе?
Иә. Әр сөздің қалай айтылатынын алдымен солар арқылы білесіз. Кейін сөзді танитындықтан, харакатсыз оқисыз.
Шәдда дауысты ма?
Жоқ. Шәдда дауыссызды қосарлайды. Қосарланған дауыссыздың өз дауыстысы сақталады, оның белгісі шәддаға қойылады.
Дереккөздер
Фасаха туралы
Фасаха – оқуды басты орынға қоятын, фусханы үйрететін араб тілі қолданбасы. Оның «Оқу кілті» курсы 29 қысқа сабақта әріптерді, олардың қосылып жазылатын пішіндерін және харакатты үйретеді, содан кейін үйренуші ұзағырақ мәтіндерге көшеді.
- «Оқу кілті» курсында қосарланған әріптер, тәнуин жалғаулары және кідірісте жалғаудың не болатыны туралы сабақтар бар.
- Мәтінді барлық харакатымен, ең аз харакатпен немесе харакатсыз оқуға болады, сондықтан тірек біртіндеп алынады.
- Сөздік мақалалары толық харакатталған, аудиосы бар.
- iPhone, iPad, Mac және Android құрылғыларында қолжетімді, интерфейсі 17 тілде.
- Бастау тегін; Премиум толық кітапхананы ашады.
Тағы оқыңыз
- Араб жазуы дауыссыздарды жазады да, қалғанын сізге сеніп тапсырады: Жиырма сегіз әріпті үйреніп, нақты бір бетті ашасыз да, оны оқи алмайсыз. Бұл үйренген әліпбиіңіздегі кемшілік емес. Мәселе мынада: күнделікті араб жазуы дауыстыларының дерлік ешқайсысын жазбайды, ал еркін оқитындар олардың орнына неге сүйенетінін сізге ешкім айтпаған.
- Араб сөздері қай жерде жалғасады: жалғама әлиф, шәмсия мен қамария әріптері және ة әрпі: Жалғама әлиф сөйлеуді бастағанда ғана айтылады. Шәмсия әрпінің алдында ال белгісіндегі ل айтылмайды, ал әріп екі рет айтылады. Қосымша алдында ة әрпі ت болады.
- Сөздің үш түрі: араб тілінде есімді, етістікті және көмекші сөзді қалай ажыратамыз: Араб тіліндегі әр сөз – есім, етістік не көмекші сөз. Есім ال белгісін ала алады, осы-келер шақ етістігі төрт әріптің бірімен басталады, ал көмекші сөз басқа сөздерді байланыстырады және ال белгісін ешқашан алмайды.