24 араб мақалы: мағынасы және сөзбе-сөз талдауы
Харакаты мен айтылымы берілген 24 классикалық араб мақалы: сөзбе-сөз мағынасы, нені меңзейтіні және әр жолдан үйренуші не алатыны.
· Авторы: Amaan
Қандай араб мақалдары бар және олар нені білдіреді?
Араб мақалдары – қысқа, тұрақты нақыл сөздер, мысалы الْعِلْمُ نُورٌ, «білім – нұр», және الصَّبْرُ مِفْتَاحُ الْفَرَجِ, «сабыр – жеңілдіктің кілті». Олардың көбіне мың жыл болған, сонда да жазуда да, сөйлеуде де әлі қолданылады. Әрқайсысының тура мағынасы мен қолданыстағы мағынасы бар, екеуін бөлек үйренген жөн.
Араб мақалы mathal деп аталады. Артында оқиғасы жоқ даналық сөз – ḥikma.
Мақалдардың көбі – үш-жеті сөзден тұратын толық сөйлем, сондықтан олар алғашқы оқуға қолайлы.
Алдымен тура мағынасын оқыңыз. Қазақ тіліндегі балама мақал – аударма емес, салыстыру.
Ұйқас пен тепе-теңдік – пішіннің бір бөлігі: jadda мен wajad, qalla мен dall.
Интернетте араб мақалы деп таратылатын сөздердің көбі – өлең жолдары, кейбірі – аят не хадис. Мақал бұлардың ешқайсысына жатпайды.
Араб мақалы деп нені айтады
Арабша мақал – مَثَل, mathal, көпше түрі – أَمْثَال, amthāl. Бұл – сөздері өзгермейтін қысқа нақыл; жағдай мақалда айтылғанға ұқсаған кезде оны еске алады. Көбінің артында оқиға бар: біреу бұл сөзді бір рет айтқан, содан ел аузында қалып қойған.
حِكْمَة, ḥikma – артында оқиғасы жоқ даналық сөз, мысалы «білім – нұр»; қазақ тіліндегі «хикмет» сөзі осыдан шыққан. Бұл екеуі әдетте бірге жинақталады, осы нұсқаулықта да солай. Индонезия мен Малайзия оқушылары мұндай жолдарды maḥfūẓāt, яғни «жатталған дүниелер» деп біледі, өйткені мектептерде оларды жаттатады.
Бұлар – фусхадағы, яғни жазба тілдегі сөздер. Әр араб диалектісінің өз ауызекі мақалдары да бар, бірақ ол – бөлек жинақ.
Мақал үйренушіге неге жақсы оқу материалы болады
Мақал – бір жолға сыятын толық сөйлем. Онда жиі қолданылатын сөздер бар, ол әдетте харакатымен басылады, әрі есте сақтауға көмектесетін ырғағы бар. Оның үстіне әрқайсысы грамматиканың бір бөлшегін іс жүзінде көрсетеді, сондықтан жиырма мақал – жатқа айта алатын жиырма шағын грамматикалық мысал.
Бұл – нағыз араб тілі де. Мақалдарды жазғанда да, сөйлегенде де келтіреді, газеттер соларға сүйеніп тақырып қояды, ал кең тарағандарын білетін оқырман меңзеуді бірден таниды.
Бір мақалды сөзбе-сөз қалай оқу керек
Мынаны алайық: الْوَقْتُ كَالسَّيْفِ إِنْ لَمْ تَقْطَعْهُ قَطَعَكَ. Ол al-waqtu ka-s-sayfi, in lam taqṭaʿhu qaṭaʿak деп айтылады, мағынасы: уақыт қылыш сияқты; сен оны кеспесең, ол сені кеседі.
الْوَقْتُ – артикльмен келген «уақыт». كَالسَّيْفِ – бір сөз болып жазылған үш нәрсе: كَ – «сияқты», артикль және سَيْف – «қылыш». Араб тілі бір әріптен тұратын қысқа сөздерді өзінен кейінгі сөзге қосып жазады.
إِنْ – «егер». لَمْ تَقْطَعْهُ – «сен оны кеспедің»: لَمْ етістікті болымсыз әрі өткен шаққа айналдырады, ал соңындағы ـهُ – «оны». قَطَعَكَ – «ол сені кесті», мұндағы ـكَ – «сені».
ق ط ع деген бір түбір екі рет кездеседі: бір рет сізге, бір рет уақытқа қатысты. Қайталанған түбірді табу – арабша сөйлемге кірудің көбіне ең жылдам жолы.
Алдымен тура мағынасы, сосын баламасы
Төмендегі әр мақалдың екі аудармасы бар. Біріншісі арабша сөздердің не дейтінін береді. Екіншісі қолданыстағы мағынасын, көбіне өзіңіз білетін қазақ мақалы арқылы жеткізеді.
Екеуін шатастырмаңыз. Балама мақал оны қай кезде айтуға болатынын көрсетеді. Ал араб тілін үйрететін – тура мағынасы, әрі көбіне сол есте жақсырақ қалады: «өтіріктің жібі қысқа» деген сөз «өтірік бәрібір ашылады» дегеннен ұзағырақ сақталады.
Бұл сөздер қайдан шыққан
Араб ғалымдары мақалдарды ерте жинай бастаған. Ең танымал жинақты XII ғасырда әл-Мәйдани құрастырған: онда бірнеше мың мақал артындағы оқиғаларымен бірге жазылған. Кейбір жолдар өлең болып туып, жұрттың бәрі айтып жүргендіктен мақалға айналған; тізімдегі әл-Мутанабби өлеңінің жолы – соның мысалы.
«Арабша дәйексөздер» жиналған беттерге абай болыңыз. Оларда мақалдар Құран аяттарымен, Пайғамбар хадистерімен және қазіргі авторлардың сөздерімен жиі араласып жүреді, қайсысы не екені айтылмайды. Мақалдың сілтеме жасайтын авторы жоқ, әрі ол қасиетті мәтін емес.
Оларды қалай есте сақтау керек
Мақалды қарамай айта алғанша дауыстап қайталаңыз. Сосын етістігін тауып, түбірін атаңыз да, сол түбірден тараған тағы бір сөзді еске түсіріңіз. Күн сайын бір мақалды дауыстап айтсаңыз, бір айда ұмытылмайтын грамматикалық мысалдардың тұтас қоры жиналады.
Мұқият оқылған он екі мақал
Әр жолдың астында: сөздері не дейді, мақал нені білдіреді және ол араб тілінің құрылысы туралы нені көрсетеді.
- Екі сөз, етістік жоқ: الْعِلْمُ نُورٌ — Білім – нұр.
- Құрал атауы: الصَّبْرُ مِفْتَاحُ الْفَرَجِ — Сабыр – жеңілдіктің кілті.
- Төрт етістік және ұйқас: مَنْ جَدَّ وَجَدَ وَمَنْ زَرَعَ حَصَدَ — Кім тырысса, табады; кім ексе, орады.
- Неден жасалғанын айтатын сөз: الْوَقْتُ مِنْ ذَهَبٍ — Уақыт – алтыннан.
- Әйел тегіндегі, бірақ ة жалғауы жоқ зат есім: الْيَدُ الْوَاحِدَةُ لَا تُصَفِّقُ — Жалғыз қол шапалақтай алмайды.
- Ілік тіркес: حَبْلُ الْكَذِبِ قَصِيرٌ — Өтіріктің жібі қысқа.
- Қосарланған әріпке аяқталатын екі етістік: خَيْرُ الْكَلَامِ مَا قَلَّ وَدَلَّ — Сөздің жақсысы – қысқа әрі нұсқасы.
- Етістігі мүлде жоқ сөйлем: الصَّدِيقُ وَقْتَ الضِّيقِ — Дос қиын уақытта білінеді.
- Ортаңғы әрпі қосарланған етістік: التَّكْرَارُ يُعَلِّمُ الشُّطَّارَ — Қайталау зеректерді үйретеді.
- Өлең жолы: تَجْرِي الرِّيَاحُ بِمَا لَا تَشْتَهِي السُّفُنُ — Жел кемелер қаламаған жаққа қарай соғады.
- Оқиғасы бар мақал: رَجَعَ بِخُفَّيْ حُنَيْنٍ — Хунәйннің екі кебісімен оралды.
- Бір дана: أَوَّلُ الْغَيْثِ قَطْرَةٌ — Жаңбырдың басы – бір тамшы.
| Мақал | Сөздері не дейді | Нені білдіреді |
|---|---|---|
| لَيْسَ كُلُّ مَا يَلْمَعُ ذَهَبًا | Жылтырағанның бәрі алтын емес. | Жылтырағанның бәрі алтын бола бермейді. |
| إِذَا غَابَ الْقِطُّ لَعِبَتِ الْفِئْرَانُ | Мысық жоқта тышқандар ойнайды. | Мысық жоқта тышқан төбеге шығады. |
| دِرْهَمُ وِقَايَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِنْطَارِ عِلَاجٍ | Аурудың алдын алатын бір дирхам оны емдейтін бір қинтардан қайырлы. | Аурудың алдын алу оны емдегеннен әлдеқайда жеңіл. |
| الْبَعِيدُ عَنِ الْعَيْنِ بَعِيدٌ عَنِ الْقَلْبِ | Көзден алыс болған көңілден де алыс болады. | Көзден кетсе, көңілден де кетеді. |
| الْحَاجَةُ أُمُّ الِاخْتِرَاعِ | Мұқтаждық – тапқырлықтың анасы. | Мұқтаждық адамды тапқыр етеді. |
| اضْرِبِ الْحَدِيدَ وَهُوَ حَامٍ | Темірді қызған кезінде соқ. | Темірді қызған кезінде соқ. |
| خَيْرُ الْأُمُورِ الْوَسَطُ | Істің ең жақсысы – ортасы. | Ұстамдылық – басты қасиет. |
| الْأَفْعَالُ أَبْلَغُ مِنَ الْأَقْوَالِ | Іс сөзден өткір. | Сөзден гөрі іс артық. |
| السُّكُوتُ عَلَامَةُ الرِّضَا | Үндемеу – келісімнің белгісі. | Үндемеу – келіскендік. |
| الطُّيُورُ عَلَى أَشْكَالِهَا تَقَعُ | Құс өз үйіріне қарай қонады. | Тең-теңімен, тезек қабымен. |
| وَعْدُ الْحُرِّ دَيْنٌ | Текті азаматтың уәдесі – борыш. | Уәде – қарыз. |
| رِضَا النَّاسِ غَايَةٌ لَا تُدْرَكُ | Елдің бәріне жағу – қол жетпес мұрат. | Баршаға бірдей ұнау мүмкін емес. |
Man jadda wajada («ман жадда уажада») нені білдіреді?
مَنْ جَدَّ وَجَدَ – «кім тырысса, табады» деген сөз: еңбек ақталады. Одан кейін көбіне وَمَنْ زَرَعَ حَصَدَ, «кім ексе, орады», айтылады.
Mathal мен ḥikma сөздерінің айырмасы неде?
Mathal – мақал: тұрақты, көбіне оқиғасы бар нақыл сөз, ол жағдай алғашқы оқиғаға ұқсағанда келтіріледі. Ḥikma – жалпы шындықты тура айтатын даналық сөз. Жинақтарға әдетте екеуі де кіреді.
Араб мақалдары Құраннан алынған ба?
Жоқ. Мақалдар – тілдің авторы белгісіз сөздері. Құран аяттары мен Пайғамбар хадистері де дәл осылай жиі келтіріледі, бірақ олар – басқа сипаттағы мәтіндер, сондықтан оларды аят не хадис екенін көрсетіп келтіру керек.
Бұл мақалдар фусхада ма, әлде диалектіде ме?
Фусхада, яғни бүкіл араб әлеміне ортақ жазба араб тілінде. Әр елдің өз ауызекі диалектісіндегі мақалдары да бар.
Бастаушы қай араб мақалдарын бірінші үйренгені жөн?
Жиі кездесетін сөздерден тұратын ең қысқаларын: الْعِلْمُ نُورٌ, الْوَقْتُ مِنْ ذَهَبٍ, الصَّبْرُ مِفْتَاحُ الْفَرَجِ. Әрқайсысы – етістіксіз толық сөйлем, яғни араб тілі үйрететін алғашқы сөйлем үлгісі.
Бір мақалдың аудармалары неге әртүрлі болады?
Өйткені бір аудармашы сөздерін береді, екіншісі өз тіліндегі ең жақын мақалды келтіреді. Екеуі де пайдалы, бірақ бірі екіншісін алмастырмайды.
Дереккөздер
Фасаха туралы
Фасаха – оқуды басты орынға қоятын, фусханы үйрететін араб тілі қолданбасы. Осы нұсқаулықтағы 24 мақал қолданбаның өз жинағынан, сондағы жазылуымен және аудармаларымен алынды.
- Қолданбада 267 мақал және 240 тұрақты тіркес бар, әрқайсысының тура және астарлы мағынасы 16 тілде берілген.
- Қолданбада күн мақалы шығады, әр мақалды тыңдауға, ал бүкіл жинақтан іздеуге болады.
- iPhone, iPad, Mac және Android құрылғыларында қолжетімді, интерфейсі 17 тілде.
- Бастау тегін; Премиум толық кітапхананы ашады.
Тағы оқыңыз
- Алғашқы 100 араб сөзіңіз: он тақырып, әрқайсысында он сөз: Сұрау сөздері, отбасы, апта күндері, түстер, тамақ, үй, дене, орындар, он етістік пен он сын есім және оларды есте сақтауды жеңілдететін заңдылықтар.
- Арабша сандар 1-ден 100-ге дейін: цифрлар, сөздер және олардың құрылысы: Араб цифрларының екі жиынтығы, нөлден мыңға дейінгі сан есімдер харакатымен және айтылымымен, сондай-ақ әр үйренушіні таңғалдыратын бір санау ережесі.
- Иғраб деген не? Оқырманға арналған араб грамматикасы және сөзбе-сөз талданған бір сөйлем: Араб грамматикасы – екі ғылым: сарф сөзді құрайды, наху оны сөйлемге орналастырады, ал иғраб – сол орынды көрсететін жалғау. Алты сөзден тұратын бір сөйлемде есімнің үш септігі де бар.