Арабша сандар 1–100: цифрлар, сөздер және айтылымы

Араб тілінде сандар қалай жазылады және қалай айтылады?

Араб тілінде сандар цифрлардың екі жиынтығының бірімен жазылады: үйреншікті 0–9 немесе олардың шығыстық пішіндері. Мәтін оңнан солға қарай жазылса да, сан солдан оңға қарай оқылады. Сан есімдер он үш бөліктен құралады: бірден онға дейінгі сөздер, жүз, мың және ондықтардың жалғауы. 21-ден 99-ға дейін алдымен бірлік айтылады: 25 – «бес және жиырма».

Цифрлардың екі жиынтығы, екеуі де арабтікі

Әлемнің басым бөлігі қолданатын 0-ден 9-ға дейінгі цифрлар араб цифрлары деп аталады, өйткені Еуропа оларды араб математикасынан үйренген. Ал араб тілінің өзінде екі жиынтық қолданылады. Марокко, Алжир және Тунисте сіз сияқты 0 1 2 3 деп жазады. Мысырда, Парсы шығанағы елдерінде және араб әлемінің шығыс бөлігінің көбінде басқа пішіндер басылады; олар төмендегі кестенің екінші бағанында тұр. Арабтар бұл жиынтықты осы жүйе шыққан жердің атымен «үнді цифрлары» деп атайды.

Екі жиынтық та дәл бірдей жұмыс істейді: он цифр, разрядтар, нөл. Айырмасы тек пішінінде, сондықтан оларды бір кеште үйреніп алуға болады. Қатенің көбі екі жерден шығады. Шығыстық бес кішкене дөңгелекке ұқсайды, ал шығыстық нөл – нүкте. Шығыстық алты сізге таныс жетіге ұқсайды.

Мәтін қай жиынтықты қолданса да, сан солдан оңға қарай жазылады. Жол оңнан солға қарай жүріп, санға келгенде тоқтайды да, сан өзіңіз білетін ретпен оқылады: 1948 – сол баяғы бір, тоғыз, төрт, сегіз. Бағыттың ауысуын телефондар мен браузерлер өздері реттейді.

Бірден онға дейін: қалғанының бәрі осы сөздерден құралады

Бүкіл жүйе он сөзге сүйенеді. Кестеде олар харакатымен, дауыстап санағанда айтылатын түрінде берілген. Санағанда соңғы жалғауын айтпаңыз: wāḥid, ithnān, thalātha, arbaʿa, khamsa.

Нөл – ṣifr. Бұл сөз Еуропа тілдеріне екі жолмен енген: «цифр» мен «шифр» сөздері де, итальян тілі арқылы тараған zero («нөл») сөзі де осыдан шыққан.

Он бірден он тоғызға дейін: алдымен бірлік, сосын он

Екінші ондықта араб тілі алдымен бірлікті, сосын онды айтады. Қазақша «он үш» дейміз, ал арабша рет керісінше: 13 – thalāthata ʿashar, яғни «үш-он». Он бір мен он екінің бірінші сөзі өзгеше, aḥada және ithnā, ал қалғандары осы үлгіден еш ауытқымайды.

Мұндай сан есімнің екі бөлігі де тұрақты қысқа «а» дыбысына аяқталады. Сондықтан 11 мен 19 аралығындағы сандар – араб грамматикасындағы ең оңай сандар: олардың жалғауы өзгермейді. Жалғыз ерекшелік – он екінің бірінші сөзі.

Ондықтар және 21 мен 99 аралығындағы сандар

Жиырма – ʿishrūn. Отыздан тоқсанға дейінгі әр ондық – бірліктің атына -ūn жалғауы қосылған түрі: thalātha (үш) сөзінен thalāthūn (отыз), khamsa (бес) сөзінен khamsūn (елу) шығады.

Ондықтардың арасында араб тілі алдымен бірлікті, сосын «және» сөзін, содан кейін ондықты айтады. 25 – khamsa wa-ʿishrūn, яғни «бес және жиырма». Қазақша «жиырма бес» дейтіндіктен, бұл ретке әдейі жаттығу керек. Неміс және нидерланд тілдерінде де дәл осылай саналады.

Ауызекі сөйлеуде кестедегі -ūn жалғауының орнына көбіне -īn естисіз: ʿishrīn, thalāthīn. Бұл – сол сөздің басқа септіктегі түрі, күнделікті сөйлеуде осы түрі орныққан.

Жүз, мың, екі жүз және екі мың

Жүз – miʾa, мың – alf. Араб тілінде қосарлы түр, яғни дәл екі затты білдіретін арнайы жалғау бар, сондықтан 200 бір сөзбен miʾatān, ал 2000 alfān деп айтылады. 300-ден бастап бірлік пен жүз қосылып айтылады: thalāthumiʾa.

«Жүз» сөзінің айтылмайтын артық әлифпен жазылған түрін жиі көресіз. Екі жазылуы да қолданыста, екеуі де бірдей оқылады.

Бәрі сүрінетін санау ережесі

Бір мен екі сын есім сияқты қолданылады. Олар зат есімнен кейін тұрып, онымен қиысады: «бір кітап» сөзбе-сөз «кітап, біреу» болады. Іс жүзінде зат есімнің өзі немесе оның қосарлы түрі жеткілікті.

Қазақ тілінде тек (род) категориясы жоқ, ал араб тілінде әр зат есім не ер тегіне, не әйел тегіне жатады. Үштен онға дейінгі сан есім саналатын заттың тегіне қарама-қарсы текте тұрады: ер тегіндегі зат есіммен сан есім әйел тегінің ة жалғауын алады, ал әйел тегіндегі зат есіммен ол жалғаусыз айтылады. Зат есімнің өзі көпше түрде тұрады.

11-ден 99-ға дейін зат есім жекеше түрде, -an жалғауымен тұрады. Жүз бен мыңнан кейін де жекеше, бірақ -in жалғауымен. Сонда арабша сөзбе-сөз «үш кітаптар» делінеді, ал «жиырма кітап» пен «жүз кітап» қазақшадағыдай жекеше түрде айтылады.

• ثَلَاثَةُ كُتُبٍ: үш кітап. كِتَاب сөзі ер тегінде, сондықтан сан есімде ة жалғауы бар.
• ثَلَاثُ سَيَّارَاتٍ: үш көлік. سَيَّارَة сөзі әйел тегінде, сондықтан сан есім ة жалғауынан айырылады.
• عِشْرُونَ كِتَابًا: жиырма кітап. Қазақшадағыдай, зат есім жекеше түрде тұр.
• مِئَةُ كِتَابٍ: жүз кітап. Мұнда да зат есім жекеше түрде, тек жалғауы басқа: -in.

Оларды қалай үйренуге болады

Шығыстық цифрларды нақты нәрселерден оқып үйреніңіз: бағалар, бет нөмірлері, газет сайтындағы даталар. Ал сөздерді тізімді жаттап емес, заттарды дауыстап санап үйреніңіз, сонда әр сан есім зат есіммен бірге келеді.

Барлық үлгіні көрсететін сегіз сан

Осы сегізін түсіндіре алсаңыз, мыңға дейінгі кез келген санды құрай аласыз.

1. Қосарлы түр: اِثْنَانِ — 2
2. Үштен онға дейін: ثَلَاثَةٌ — 3
3. Екінші ондықтың басы: أَحَدَ عَشَرَ — 11
4. Ерекшелік: اِثْنَا عَشَرَ — 12
5. Ондықтар: عِشْرُونَ — 20
6. Бірлік, «және», ондық: تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ — 99
7. Жүз: مِئَةٌ — 100
8. Мың: أَلْفٌ — 1000

0-ден 9-ға дейінгі цифрлар арабтікі ме?

Жүйенің өзі Үндістаннан шығып, Еуропаға араб математикасы арқылы жеткен, сондықтан Еуропа бұл цифрларды араб цифрлары деп атайды. Араб елдері бір жүйеге екі түрлі пішін қолданады: араб әлемінің батысында 0–9, ал Мысырда, Парсы шығанағы елдерінде және шығыста шығыстық пішіндер.

Араб сандары оңнан солға қарай жазыла ма?

Жоқ. Араб мәтіні оңнан солға қарай жазылады, бірақ оның ішіндегі сан қазақ тіліндегідей солдан оңға қарай, ең үлкен разрядтан басталып жазылады.

Арабша 25 қалай айтылады?

Khamsa wa-ʿishrūn, сөзбе-сөз «бес және жиырма». 21-ден 99-ға дейін бірлік ондықтан бұрын айтылады, екеуін wa («және») сөзі байланыстырады.

Үштен онға дейінгі сандар неге қарама-қарсы текте тұрады?

Бұл – классикалық тілдің ережесі, оның қысқа логикалық түсіндірмесі жоқ: ер тегіндегі зат есіммен сан есім ة жалғауын алады, әйел тегіндегі зат есіммен жалғаусыз айтылады. Араб тілінің грамматикаларында мұны кері қиысу немесе полярлық деп атайды.

Неліктен ʿishrūn емес, ʿishrīn деп естимін?

Екеуі – бір сөз. -ūn – атау септігінің жалғауы, ал -īn толықтауыш қызметінде және предлогтан кейін қолданылады. Күнделікті сөйлеуде барлық жерде -īn айтылады.

Шығыстық цифрлар маған керек пе?

Мысырда, Парсы шығанағы елдерінде, Иракта немесе Левантта басылған нәрсені оқитын болсаңыз, оқу үшін керек. Оларға уақыт өте аз кетеді, ал бағалар, даталар мен бет нөмірлері үнемі солармен жазылады.

Дереккөздер

• Ағылшынша Уикипедия, Arabic numerals мақаласы: цифрлардың тарихы және атаулары
• Ағылшынша Уикипедия, Eastern Arabic numerals мақаласы: шығыстық цифрлардың пішіндері және қолданылатын жерлері
• Unicode стандартының №9 қосымшасы, Unicode Bidirectional Algorithm: араб мәтінінде цифрлардың неге солдан оңға қарай жүретіні
• Ағылшынша Уикипедия, Arabic grammar мақаласы: сан есімдер және олардың қиысуы

Фасаха туралы

Фасаха – оқуды басты орынға қоятын араб тілі қолданбасы; ол фусханы, яғни кітаптардың, жаңалықтардың және Құранның жазба араб тілін үйретеді. Мәтіндегі әр сөз оның мағынасын, түбірін және үлгісін ашады, әрі оны аралықпен қайталау үшін сақтауға болады.

• Бірден онға дейінгі сандар – A1 деңгейіндегі сөздік қор курсының бір тақырыбы, ал нөл, жүз және мың оның мөлшер туралы тақырыбына кіреді.
• Мәтінде кездескен кез келген сан есім бір түрткенде сөздікте ашылады.
• iPhone, iPad, Mac және Android құрылғыларында қолжетімді, интерфейсі 17 тілде.
• Бастау тегін; Премиум толық кітапхананы ашады.

App Store-дан жүктеп алу · Google Play-ден алу

Тағы оқыңыз

• Алғашқы 100 араб сөзіңіз: он тақырып, әрқайсысында он сөз: Сұрау сөздері, отбасы, апта күндері, түстер, тамақ, үй, дене, орындар, он етістік пен он сын есім және оларды есте сақтауды жеңілдететін заңдылықтар.
• Араб жазуы дауыссыздарды жазады да, қалғанын сізге сеніп тапсырады: Жиырма сегіз әріпті үйреніп, нақты бір бетті ашасыз да, оны оқи алмайсыз. Бұл үйренген әліпбиіңіздегі кемшілік емес. Мәселе мынада: күнделікті араб жазуы дауыстыларының дерлік ешқайсысын жазбайды, ал еркін оқитындар олардың орнына неге сүйенетінін сізге ешкім айтпаған.
• Сөздің үш түрі: араб тілінде есімді, етістікті және көмекші сөзді қалай ажыратамыз: Араб тіліндегі әр сөз – есім, етістік не көмекші сөз. Есім ال белгісін ала алады, осы-келер шақ етістігі төрт әріптің бірімен басталады, ал көмекші сөз басқа сөздерді байланыстырады және ال белгісін ешқашан алмайды.

Барлық мақалалар