Иърааб деген эмне? Араб грамматикасы: нахв жана сарф
Иърааб — араб сүйлөмүндөгү ар бир сөздүн ролун көрсөткөн сөз аяктарынын системасы. Нахв, сарф, төрт абал жана сөзмө-сөз талданган бир сүйлөм.
· Автору Amaan
Араб грамматикасында иърааб деген эмне?
Иърааб (iʿrāb; i’rab же irab деп да жазылат) — араб сөзүнүн аягындагы өзгөрүү, ал сөздүн сүйлөмдөгү ролун көрсөтөт. Атоочтор үч абалда болот: аракеттин ээси үчүн -u, аракет түшкөн нерсе үчүн -a, жандоочтон кийин же ээлик кылуучу үчүн -i. Учур-келер чактагы этиштер үч ыңгайда болот. Сөз аяктары кыска үндүүлөр болгондуктан, харакатсыз текстте алар басылбайт, аларды окурман өзү коюп окуйт.
Сарф (ṣarf), морфология, сөздүн уңгу менен калыптан кантип куралышын изилдейт. Нахв (naḥw), синтаксис, сөздүн сүйлөмдөгү милдетин изилдейт. Иърааб нахвга кирет.
Кылымдар бою жатталып келген кыска окуу китеби «Ажуррумия» (Al-Ājurrūmiyyah) иъраабды сөздөрдүн аягынын аларды башкарган сөздөрдүн таасиринен өзгөрүшү деп аныктайт жана төрт абалды атайт: рафъ (rafʿ), насб (naṣb), хафд (khafḍ, аны жарр деп да аташат) жана жазм (jazm).
Атоочтор рафъ, насб жана жарр абалында болот. Учур-келер чактагы этиштер рафъ, насб жана жазм абалында болот. Адаттагы белгилер: дамма -u, фатха -a, касра -i жана сүкүн, башкача айтканда, үндүү жок.
Сөз аяктары сейрек басылат: араб тилинин стандарттуу жазылышында абал көрсөтүлбөйт, ал жок атоочтун насб абалында жазылган алифи гана четте калат. Аяктар Куранда жана балдар менен үйрөнүүчүлөр үчүн китептерде коюлат.
قَرَأَ الطَّالِبُ كِتَابًا جَدِيدًا فِي الْمَكْتَبَةِ («Студент китепканада жаңы китеп окуду») сүйлөмүндө алты сөз атоочтун үч абалын тең көрсөтөт.
Куран үчүн Quranic Arabic Corpus долбоору ар бир сөздүн грамматикасын акысыз берет. Башка ар кандай текст үчүн ар бир сөздүн ролун автоматтык түрдө белгилөө азырынча изилдөө программасынын деңгээлинде, ошондуктан окуу китеби менен устаз дагы эле негизги жол бойдон калууда.
Нахв жана сарф: эки илим, бир сүйлөм
Салттуу араб грамматикасы ишти экиге бөлөт. Сарф (ṣarf), морфология, сөздү өзүнчө изилдейт: анын уңгусун, калыбын, этиштин жак жана чак боюнча кантип өзгөрөрүн, атоочтун көптүк санга кантип айланарын. Нахв (naḥw), синтаксис, сөздү башка сөздөр менен бирге изилдейт: анын сүйлөмдө эмне кыларын жана бул ага кандай аяк берерин.
Окурманга экөө тең керек. Сарф «бул кайсы сөз?» деген суроого жооп берет: كَاتِب калыбына карай «жазган адам» дегенди билдирет. Нахв «ким кимге эмне кылды?» деген суроого жооп берет: ошол эле атооч бир аяк менен аракеттин ээси, башка аяк менен аракет түшкөн нерсе болот.
Иърааб (iʿrāb; i’rab же irab деп да жазылат) — нахвдын ушул аяктар менен алектенген бөлүгү. Бул сөз «ачык-айкын кылуу» дегенди билдирет, анын милдети да ошол.
Иърааб деген эмне өзү?
Марокколук аалым Ибн Ажуррум жазган орто кылымдардагы кыска окуу китеби «Ажуррумия» (Al-Ājurrūmiyyah) бул теманы ошондон бери окуучулар жаттап келген аныктама менен ачат: иърааб — сөздөрдүн аягынын аларга таасир эткен башкаруучу сөздөрдөн улам өзгөрүшү. Китеп төрт абалды атайт.
Рафъ (rafʿ) — аракеттин ээсинин же ээнин абалы, анын белгиси — дамма, -u. Насб (naṣb) аракет түшкөн нерсени жана башка бир нече ролду белгилейт, белгиси — фатха, -a. Жарр (jarr), аны окуу китебинде хафд (khafḍ) деп аташат, жандоочтон кийин келет же изафада ээлик кылуучуну белгилейт, белгиси — касра, -i; ал атоочторго гана таандык. Жазм (jazm) этиштерге гана таандык жана сүкүн менен, башкача айтканда, такыр үндүүсүз белгиленет.
Булар демейки белгилер. Экилик сан, туура көптүк сан, атоочтордун чакан тобу жана айрым этиштер ошол эле төрт абалды кыска үндүүлөр менен эмес, тамгалар менен көрсөтөт, ал эми каалаган грамматика китебинин орто баптарында негизинен ушул үйрөтүлөт.
Басылбаган аяктарды эмне үчүн үйрөнүү керек?
Анткени алар басылабы же жокпу, баары бир бар. Араб тилинин стандарттуу жазылышы абалды көрсөтпөйт. Аны алып жүргөн кыска үндүүлөр гезиттерде, романдарда жана сайттарда түшүрүлүп, Куранда жана балдар менен үйрөнүүчүлөр үчүн китептерде жазылат. Харакатсыз текстти окуган адам ролдорду сөз тартибинен, ылайыкташуудан жана маанисинен табат. Иъраабды билген окурман аларды тезирээк табат жана текшере алат.
Аяктар басылган тамгаларды да түшүндүрөт. كِتَابًا сөзүнүн аягындагы алиф — көзгө көрүнгөн насб аягы. مُسْلِمُونَ менен مُسْلِمِينَ ортосундагы айырма, башкача айтканда, аракеттин ээси жана толуктооч катарындагы «мусулмандар» — тамгалар менен жазылган иърааб.
Сөз тартиби ачык калтырган окуу варианттарын да алар чечет. Грамматиктердин белгилүү мисалы ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا («Зайд Амрды урду») сүйлөмүндө экинчи ысымдагы алиф ысымдар сүйлөмдө кайсы жерде турбасын, аны урулган адам катары белгилейт.
Бир сүйлөм, сөзмө-сөз
Мына эсиңизде кармап турууга жетиштүү кыска сүйлөм: قَرَأَ الطَّالِبُ كِتَابًا جَدِيدًا فِي الْمَكْتَبَةِ, «Студент китепканада жаңы китеп окуду». Анда этиш, аракеттин ээси, аракет түшкөн нерсе, сыпаттоочу сөз жана жандооч айкашы бар, жана ал атоочтун үч абалын тең көрсөтөт.
Бул макаладагы талдоо устаз колдоно турган тартипти ээрчийт: сөздүн түрүн, анын ролун, анын абалын жана аны көрсөткөн белгини атоо. Сөздүн «иъраабын кылуу» деген ушундай бөлүктөргө бөлүнгөн жоопту билдирет.
Дагы бир калып менен эрте таанышкан жакшы, анткени ал күтүүнү тескери бурат. إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ («Чындыгында, Аллах — кечиримдүү, мээримдүү») Курандагы көптөгөн аяттарды жыйынтыктайт. إِنَّ кызматчы сөзү өзүнөн кийинки ээни насб абалына коёт, ошондуктан Аллахтын ысымы -a алат, ал эми Ал жөнүндө айтылган сөз ـٌ менен рафъ абалында калат. Quranic Arabic Corpus долбоору бул айкашты ушундай эле талдайт: насб абалындагы кызматчы сөз, насб абалындагы энчилүү ат, рафъ абалындагы атооч жана рафъ абалындагы сын атооч.
Окурманга адегенде канча грамматика керек?
Грамматика китеби көрсөткөндөн азыраак жана ойлонулган тартипте.
Андан ары салттуу жол так белгиленген. «Ажуррумия» — биринчи текст, ал жатталышы үчүн кыска жазылган. Ибн Маликтин «Алфия» (Alfiyya) китеби, болжол менен миң саптан турган ыр менен жазылган грамматика, андан чоңураак; экөө бирге 20-кылымга чейин араб коомдорунда жаңы баштоочунун билиминин негизи болуп келген. «Ажуррумия» китебинин англисче котормолору бар, алардын эң эскиси — 1852-жылы Дж. Дж. С. Пероун жасаган котормо.
- Сүйлөмдүн эки түрү: атооч менен башталган сүйлөм жана этиш менен башталган сүйлөм.
- Изафа: катар турган эки атооч, экинчиси жарр абалында.
- Ылайыкташуу: сын атооч өз атоочунун тегин, санын, аныктыгын жана абалын кайталайт.
- Үч абал жана алардын демейки белгилери, жогорудагы сүйлөмдөгүдөй.
- Абалды өзгөрткөн сөздөр: жандоочтор, إِنَّ жана анын «эже-сиңдилери», كَانَ жана анын «эже-сиңдилери».
- لَنْ, أَنْ жана لَمْ сөздөрүнөн кийинки учур-келер чак этишинин ыңгайлары.
Араб грамматикасы үчүн кайсы куралдар жардам берет?
Куран үчүн өзгөчө акысыз булак бар. Лидс университетинин Quranic Arabic Corpus долбоору Курандагы ар бир сөздүн грамматикасын, синтаксисин жана морфологиясын көрсөтөт, жанына салттуу иърааб жазылган. Өзүңүз билген аятты тандап, анын талдоосун окуп көрүңүз.
Башка ар кандай сүйлөм үчүн ар бир сөздүн ролун автоматтык түрдө белгилөө азырынча изилдөө маселеси бойдон калууда. Муну аракет кылган куралдар — лингвисттер үчүн жасалган синтаксистик анализаторлор, алардын каталарын үйрөнүүчү байкашы кыйын. Ишенимдүү жолдор — устаз менен окуу китеби, же калыптарды чыныгы сүйлөмдөрдүн үстүндө үйрөткөн курс.
Сөздүктөр сарф жагын жакшы камтыйт. Үйрөнүүчү үчүн жакшы сөздүк этиштин учур-келер чагын, буйрук ыңгайын жана кыймыл атоочун, атоочтун көптүк санын, ошондой эле алардын артындагы уңгуну жана калыпты көрсөтөт.
Фасаха кайсы жерде жардам берет, кайсы жерде бербейт
Фасаха сарф жагында жана окууда эң күчтүү. Сиз баскан ар бир сөз анын сөздүк формасын, сөз түркүмүн, уңгусун жана калыбын, ал эми этиштер менен атоочтор үчүн аны кайра таануу үчүн керектүү формаларды да көрсөтөт: учур-келер чак, буйрук ыңгай, кыймыл атооч, көптүк сан. Анын деңгээлдүү тексттери харакаттары менен, анын ичинде абал аяктары менен жазылган, жана өсүшүңүзгө жараша белгилерди азайтып же өчүрүп койсоңуз болот. Анын котормо куралы сиз терген, чаптаган же сканерлеген каалаган сүйлөмдү харакаттары жана сөзмө-сөз талдоосу менен кайтарат.
«Сереп» бөлүмүндөгү «Грамматика» эми нахвды түздөн-түз үйрөтөт. Ал «Нахв» менен ачылат: A1 деңгээлинен B2 деңгээлине чейинки, аялдамалар деп аталган 58 кыска сабак. Ар бир аялдама бир эреженин чыныгы сүйлөмдөрдө кантип иштээрин көрсөтүп, аны колдонмоңуздун тилинде түшүндүрөт, ал эми 1.1 жана 1.2 аялдамалары акысыз. Фасаха жасабаган нерсе — сиз берген сүйлөмдү талдоо: ал сиз окуган ар бир сөздүн аракеттин ээси, толуктооч экенин же абалын белгилебейт, тажвидди да, тафсирди да үйрөтпөйт. Курандын сөзмө-сөз грамматикасы үчүн Quranic Arabic Corpus долбоорун колдонуңуз.
Сүйлөм сөзмө-сөз
قَرَأَ الطَّالِبُ كِتَابًا جَدِيدًا فِي الْمَكْتَبَةِ. Ар бир сапта сөздүн түрү, ролу жана абалы аны көрсөткөн белгиси менен берилди.
- Этиш: قَرَأَ — окуду (ал окуду)
- Аракеттин ээси: الطَّالِبُ — студент
- Аракет түшкөн нерсе: كِتَابًا — китеп
- Сыпаттоочу сөз: جَدِيدًا — жаңы
- Жандооч: فِي — ичинде
- Жандоочтон кийинки атооч: الْمَكْتَبَةِ — китепкана
| Абал | Адаттагы белгиси | Атоочтордо | Учур-келер чактагы этиштерде | Мисал |
|---|---|---|---|---|
| Рафъ (номинатив, индикатив) | дамма, -u | Аракеттин ээси; ээ жана ал жөнүндө айтылган баяндооч | Жөнөкөй учур-келер чак | الطَّالِبُ يَقْرَأُ (студент окуйт) |
| Насб (аккузатив, субъюнктив) | фатха, -a | Аракет түшкөн нерсе; убакыт, ыкма жана башкалар | أَنْ, لَنْ жана كَيْ сөздөрүнөн кийин | لَنْ يَقْرَأَ كِتَابًا (ал китеп окубайт) |
| Жарр же хафд (генитив) | касра, -i | Жандоочтон кийин; изафадагы ээлик кылуучу | Жок | فِي الْمَكْتَبَةِ (китепканада) |
| Жазм (жусив) | сүкүн, үндүү жок | Жок | لَمْ сөзүнөн кийин, ошондой эле тыюуларда жана айрым шарттарда | لَمْ يَقْرَأْ (ал окуган жок) |
Жөнөкөй тил менен айтканда, иърааб деген эмне?
Сөздүн сүйлөмдөгү милдетин көрсөткөн аягы. Атооч аракеттин ээси болгондо -u менен, аракет түшкөн нерсе болгондо -a менен, жандоочтон кийин же изафада ээлик кылуучу болгондо -i менен бүтөт. Учур-келер чактагы этиштердин өз аяктары бар.
Нахв менен сарфтын айырмасы эмнеде?
Сарф жеке сөз жөнүндө: уңгу, калып, этиштин формалары, көптүк сан. Нахв сүйлөм жөнүндө: ролдор жана аларды белгилеген аяктар. Сөздүктөр көбүнчө сарф боюнча жардам берет; грамматика китептери көбүнчө нахвды үйрөтөт.
Куранды түшүнүү үчүн грамматика керекпи?
Негизги чиймеси керек: абалдар, сүйлөмдүн эки түрү жана абалды өзгөрткөн кызматчы сөздөр. Куран бардык харакаттары менен басылат, ошондуктан аяктар көрүнүп турат, ал эми Quranic Arabic Corpus долбоору ар бир сөздүн грамматикасын көрсөтөт.
«Ажуррумия» китебинин англисче котормосу барбы?
Ооба. Эң эскиси — Дж. Дж. С. Пероундун 1852-жылкы котормосу, анда арабча текст харакаттары менен англисчесинин жанына басылган; кийинки котормолор жана түшүндүрмөлөр (шархтар) да басма түрүндө жана интернетте бар.
Каалаган сүйлөмдүн иъраабын бере турган колдонмо барбы?
Үйрөнүүчүлөргө сунуштай ала турганыбыз жок. Куран үчүн Quranic Arabic Corpus долбоору толук талдоону акысыз берет. Башка тексттер үчүн автоматтык талдоо азырынча изилдөө программасынын деңгээлинде, анын каталарын үйрөнүүчү байкашы кыйын.
Фасаха араб грамматикасын үйрөтөбү?
Ооба. «Сереп» бөлүмүндөгү «Грамматика» «Нахв» менен ачылат: A1 деңгээлинен B2 деңгээлине чейинки 58 кыска сабак, ар бири чыныгы сүйлөмдөрдө көрсөтүлүп, колдонмоңуздун тилинде түшүндүрүлгөн бир эреже; алгачкы экөө акысыз. Окуу да буга жардам берет: абал аяктарын сактаган харакаттуу тексттер жана уңгуну, калыпты, этиштин формаларын көрсөткөн сөздүк. Фасаха сиз окуган сүйлөмдөгү ар бир сөздүн грамматикалык ролун белгилебейт.
Булактар
- Википедия, ʾIʿrab (үч абал, ыңгайлар жана аяктар качан жазылып, качан айтылары)
- Википедия, Al-Ajurrumiyya (Ибн Ажуррумдун окуу китеби; Пероундун 1852-жылкы англисче котормосу)
- Википедия, Alfiya (Ибн Маликтин болжол менен миң саптан турган ыр түрүндөгү грамматикасы)
- Quranic Arabic Corpus, Лидс университети (Курандагы ар бир сөздүн морфологиясы, синтаксиси жана уңгусу)
- Quranic Arabic Corpus, сөзмө-сөз талдоо, Бакара 2:199 (inna llāha ghafūrun raḥīm)
Фасаха жөнүндө
Фасаха — окууга негизделген араб тили колдонмосу. Аңгемедеги, подкасттагы, видеодогу же макаладагы ар бир сөз басканда анын маанисин, уңгусун, калыбын жана уңгулаш сөздөрүн ачат, аны аралыктуу кайталоо үчүн сактап койсо болот.
- iPhone, iPad, Mac жана Android түзмөктөрүндө иштейт.
- Интерфейс тилдери: англис, араб, түрк, орус, өзбек, испан, француз, немис, индонезия, малай, урду, италия, португал, бенгал, казак, жөнөкөйлөтүлгөн кытай жана азербайжан тилдери.
- Баштоо акысыз; Премиум толук китепкананы ачат, төлөмдү колдонмо дүкөндөрү жүргүзөт.
- Фусханы, башкача айтканда, азыркы адабий жана Курандагы араб тилин үйрөтөт; оозеки диалектилерди, тажвидди же тафсирди үйрөтпөйт.
App Store дүкөнүнөн жүктөп алуу · Google Play дүкөнүнөн алуу
Дагы окуңуз
- Үч сөз түркүмү: араб тилинде атоочту, этишти жана кызматчы сөздү кантип ажыратуу керек: Ар бир араб сөзү — атооч сөз, этиш же кызматчы сөз. Атооч сөзгө «аныктык» артикли кошулат, учур-келер чактагы этиш төрт тамганын бири менен башталат, ал эми кызматчы сөз — эч качан артикль кабыл албаган, сөздөрдү байланыштырган кыска сөз.
- Он темадагы алгачкы 100 арабча сөзүңүз: Суроо сөздөр, үй-бүлө, жуманын күндөрү, түстөр, тамак-аш, үй, дене, жерлер, он этиш жана он сын атооч — аларды эсте сактоону жеңилдеткен калыптары менен.
- Араб алиппеси: 28 тамга, ар биринин төрт түрү жана алгачкы сөздөрүңүз: Бардык 28 тамганын төрт абалдагы таблицасы, тамгаларды көрүнгөнүнөн оңой кылган чекит үй-бүлөлөрү жана Фасаханын «Окуу ачкычы» үйрөткөн тартиптеги алгачкы тогуз сөз.